کپسول بسد محرق

خواص دارو: مقوی قلب، مفرح، قابض، مجفف، دافع وسواس و خفقان و ضعف معده

اجزای دارو: بسد

زمان و مقدار مصرف: روزی دو عدد کپسول 500 میلی گرمی

معجون جوارش آمله

موارد مصرف: تقویت معده و کبد و قلب و مغز، منع تصاعد ابخره، منع ریزش مواد به معده، ملین، اشتهاآور، دفع صفرا و رطوبات از معده
توضیحات: ضعف اجزای دستگاه گوارش از جمله معده و تاثیر حرارت بر فضولات باقیمانده در این اعضا منجر به تشکیل بخارات و بالا رفتن آنها به سمت سر و بخش‌های فوقانی بدن و در نتیجه بروز بیماری‌هایی چون نزله (ترشحات پشت حلق)، سردرد، سرگیجه، صداهای اضافه در گوش، درد کتف، و خواب‌های پریشان می‌شود. این ترکیب با جلوگیری از صعود بخارات و تقویت دهانه معده می‌تواند به هاضمه کمک کرده و از بیماری‌های مذکور جلوگیری کند و عملکرد مغز و بینایی را تقویت کند. جوارش آمله با تلیین، به دفع فضولات که عامل ایجاد بخارات هستند کمک می‌کند. این دارو به دلیل قبض، مسهل به عصر است و با این خاصیت، رطوبات زاید گوارش را دفع کرده و از ریفلاکس (بازگشت) محتویات و اسید معده به مری جلوگیری می‌کند. جوارش آمله به دلیل دفع سودا نوعی داروی مفرح نیز محسوب می‌شود.
اجزاء فراورده: میوه آمله، گلسرخ، عسل
نحوه اثر دارو از دید طب سنتی: قبض، تقویت معده و کبد و قلب، تلیین، اخراج سودا، حفظ اخلاط از تعفن، عملکرد مسهل بلغم رقیق به عصر
مزاج کلی دارو: گرم در اول
منع مصرف: انواع تب‌ها، قولنج (متناظر با گرفتگی‌های روده)
عوارض جانبی: عارضه جانبی خاصی گزارش نشده است.
دستور مصرف: برای جلوگیری از بخارات، پس از هر وعده غذا دو قاشق چای‌خوری میل شود. برای تقویت جهاز هاضمه پانزده تا سی دقیقه پیش از صبحانه و شب قبل خواب یک قاشق مرباخوری میل شود.
تداخلات دارویی: به دلیل تشدید لینت مزاج با داروهای شیمیایی مسهل و ملین همزمان مصرف نشود.
مصرف در حاملگی و شیردهی: تاکنون از مصرف این دارو در زمان بارداری و شیردهی عوارضی گزارش نشده است.
نکات قابل توصیه: در صورت مصرف طولانی مدت، عارضه جانبی خاصی ایجاد نمی‌کند.
منابع:
1.  عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
2.  ابن سینا، قانون فی الطب، جلد 1، بیروت: انتشارات العلامی، 2005

معجون گلقند

موارد مصرف: ملین؛ مقوی مغز، و معده؛ مفید در درمان فالج، وجع مفاصل، نقرس، عسرالبول؛ شکننده سنگهای کلیوی؛ مقوی هاضمه؛ منقی امعا از بلاغم؛ نافع حمیات عفنه بلغمی و سوداوی؛ مفید برای ضعف کبد ناشی از رطوبات

آثار دارو از دید طب سنتی: تقویت مغز، و معده؛ مانع صعود ابخره به دماغ؛ انضاج و تلطیف و تحلیل و تجفیف رطوبات غریبه (زاید) و تقویت اعضا؛ تلیین

توضیحات: یبوست یکی از مشکلات شایع جامعه امروزی است و مصرف بی رویه ملین و مسهل‌های شیمیایی موجود مشکلات متعددی برای بیماران ایجاد می‌کند. داروی گلقند در این زمینه مفید است و علاوه بر لینت ملایمی که ایجاد می‌کند به دلیل خشک کردن رطوبات زاید، تقویت اعضا در دفع فضولات، و جلوگیری از صعود بخارات و تشکیل نزله، در تسکین درد مفاصل، و بهبود وضعیت هاضمه موثر است. مداومت در مصرف این دارو در زمستان باعث حفظ صحت می‌شود.

اجزاء فراورده: گلبرگ گل سرخ، عسل

تداخلات دارویی: به دلیل تشدید لینت مزاج با داروهای شیمیایی مسهل و ملین همزمان مصرف نشود.

مزاج کلی دارو: گرم و خشک در دوم

عوارض جانبی: به دلیل دفع رطوبات ممکن است موجب تشنگی شود. در بعضی افراد می‌تواند منجر به لینت مزاج شدیدی شود.

منع مصرف: در انواع کولیت، با احتیاط و مطابق با نظر پزشک مصرف شود. در مبتلایان به انسداد روده، دردهای حاد جراحی، و کودکان زیر دو سال ممنوع است.

دستور مصرف: نیم‌ساعت پیش از ناهار یک قاشق مرباخوری با یک استکان آبجوش میل شود. در صورت نیاز مطابق دستور پزشک دوز دارو افزایش یا کاهش می‌یابد.

مصرف در حاملگی یا شیردهی: تاکنون از مصرف این دارو در زمان بارداری و شیردهی عوارضی گزارش نشده است.

نکات قابل توصیه: در صورت ایجاد لینت مزاج بیش از حد مقدار مصرف دارو کمتر شود.

منابع:

عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
عقیلی خراسانی، قرابادین کبیر، موسسه تحقیقات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 2007
ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
محمد اعظم خان، محیط اعظم، تصحیح و بازنویسی: رشید تفقد، تهران: انتشارات المعی، 2015

معجون قانصه

خواص دارو: معده و دستگاه گوارش را تقویت می کند و از لینت مزاج ناشی از ضعف معده جلو گیری می کند.

پوست قانصه، چه به صورت مفرد و چه به صورت ترکیبی، در درمان سه بیماری کاربرد دارد: ذرب دماغی، رفع تحجّر مواد در بدن (خصوصاً سنگ کلیه)، و رفع ضعف معده. همچنین، در تولید خون صالح نیز مؤثر است.

اجزای دارو: پوست سنگدان مرغ، پودینه، پوست بالنگ، هلیله زرد، گل سرخ، بهمن سرخ، بهمن سفید، صندل سفید، تخم گشنیز، آویشن، تخم مورد، عسل کف گرفته

زمان، مقدار، و روش مصرف: یک قاشق مربا خوری (پنج گرم) صبح ناشتا و یک قاشق مربا خوری شب هنگام خواب همراه آب میل شود.

لبوب مرکب

شکل دارویی: معجون

موارد مصرف: افزایش دهنده تعداد و رافع نقص موجود در شکل اسپرم، ایجاد نعوظ، افزایش میل جنسی، تقویت حرکت اسپرم

توضیحات: این معجون از ترکیب لبوب صغیر به همراه وِرِل و تخم انجره به دست آمده است. لبوب صغیر باعث افزایش منی، تقویت کلیه و آلت تناسلی، و ایجاد نعوظ می‌شود. در ترکیب لبوب مرکب، انجره منجر به اصلاح شکل اسپرم، و ورل باعث تقویت قوای جنسی و نعوظ و افزایش تعداد اسپرم می‌شود. تقویت کلیه نیز از خواص مهم این معجون است. براساس کتب طبی، وِرِل دارای طبع گرم و خشک و قادر به تقویت باه، تحریک، نعوظ و تولید اسپرم است. همچنین، گزنه که در کتب طبی، اَنْجُرَه نامیده می‌شود برای درمان بیماری‌های کلیه و تقویت قوه باه مفید و مؤثر است. لبوب مرکب به علت تبدیل ماده به منی و دفع مکرر آن می‌تواند موجب لاغری و از بین رفتن چربی بدن شود. در واقع، بلغم و چربی به ماده منی تبدیل می‌شود. بعد از مصرف 45 روز لبوب مرکب،‌ تولید اسپرم شروع می‌شود هرچند تولید و اصلاح یک ماده حداقل به سه ماه وقت نیاز دارد.

اجزاء فراورده: مغز پسته، مغز فندق، مغز چلغوزه، مغز نارگيل، مغز بادام، كنجد مقشّر، شکر فانیذ، جوزبوا، حب‌الرشاد، دارفلفل، اسپست، زنجبيل، كبابه چينى، كندر، بهمن سرخ، بهمن سفید، قدومه سرخ، قدومه سفید، ورل، تخم انجره، عسل کف گرفته.

آثار دارو از دید طب سنتی: مقوی اعضای رئیسه و معده و کلیه و هاضمه، مفتح، مرطب، مفرح، محلل ریاح، مبهی، ایجاد کننده نعوظ و ادرار منی، مفید برای امراض بارد عصب، ملطف اخلاط لزج، محلل اورام صلب (سخت)

مزاج کلی دارو: گرم در آخر درجه دوم و خشك در آخر درجه اول است.

منع مصرف: افراد دچار مانیا، یا دارای فعالیت بیش از حد جنسی. در مبتلایان به دیابت به دلیل وجود عسل در ترکیب دارو با احتیاط مصرف شود.

عوارض جانبی: مصرف اين دارو مي‌تواند وزن افراد چاق بلغمي‌مزاج را كاهش دهد.

تداخلات دارویی: جذب دارو در حالت ناشتا بیشتر است. مصرف ترشی‌ها، ماست و دوغ می‌تواند اثر دارو را کاهش دهد.

دستور مصرف: نيم‌ساعت قبل از صبحانه و شب موقع خواب، يك قاشق مرباخوري از دارو با يك استكان شير داغ ميل شود.

نکات قابل توصیه: در صورتي كه مصرف شير ايجاد اشكال كند، با آب گرم ميل كنند. نتیجه مصرف اين دارو پس از 3 ماه مشخص می‌شود. در افراد گرم مزاج بهتر است همراه با عرق کاسنی یا آب انار میخوش میل شود.

منابع:

عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
عقیلی خراسانی، قرابادین کبیر، موسسه تحقیقات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 2007
ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005

معجون لبوب صغیر

موارد مصرف: مقوی دماغ و کلیه و اعضای تناسل، نافع هُزال کلیه و ضعف و درد آن، نافع در سلس البول از سردی کلیه، مقوی باه، مولد منی، مقوی بدن، مفید برای ناقهین

توضیحات: لبوب از مغزها ساخته شده‌اند و بیشتر ادویه مورد استفاده در این دارو در تقویت بدن (به ویژه مغز و کلیه) و قوه باه می‌باشند.

پسته: منقي كبد و قليل الغذا و مسمن بدن و مقوى معده ورافع لاغرى گرده است.

فندق: مبهي و مقوى امعا و زياده كننده جوهر دماغ است.

چلغوزه: مبهي و مشهي طعام و مقوى اعصاب و اعضا و باه و جهت فالج و لقوه و خدر و رعشه‏ نافع است. مداومت خوردن حب الصنوبر كبار جهت استحكام اعضاى مسترخي‏ مفید است.

نارگیل: مقوى حرارت غريزى و مسمن بدن و مولد خلط صالح‏ و جهت توليد مني و تسخين کلیه و كمر مبرودين و ادرار بول و تقطير آن و سردى مثانه و درد آن‏ مفید است.

بادام: مفتح و حافظ قوت‌ها، حافظ جوهر دماغ و مولد مني و مسكن حدت آن و حدت بول و مسمن بدن است.

کنجد: مسمن بدن و مصلح اخلاط سوخته و ملين امعا و مقعد و محلل اورام حار است.

لسان العصافیر: جهت تقويت اعضاى تناسل و تحريك و زيادتي باه مفيد است.

جوزبوا: مفرح و ملطف و حافظ حرارت غريزى و مقوی باه مبرودين و جهت عسر البول‏ مفید است. 

حب الرشاد: به‌غايت محرك باه و مدر بول و رافع استرخاى كل بدن و مفتح سدد و مقوى اشتهاست.

دارفلفل: هاضم طعام و مقوى معده و مسخن احشا و محرك باه و زياده كننده مني و مدر بول و جهت تقويت پشت‏ مفید است.

اسپست: مبهي و مداومت خوردن آن با شكر مسمن و مولد خون صالح و مولد مني و شير و مسمن بدن است.

زنجبیل: مقوى هاضمه و معده و كبد و مبهي و رافع برودت اعصاب و جهت فالج و تقطير البول حادث از برودت و ضعف آلات بول‏ مفید است.

کبابه: مقوى معده و احشا و اعضاى باطنى و حابس سلس‌البول و بول در فراش‏ است.

کندر: حابس خون و نفث الدم و مقوى دل و قوت حافظه و جالب و مجفف رطوبات دماغى خصوصا با مصطكى‏ است.

بهمن سرخ و سفید: به‌غايت مقوى باه و دل و مسمن بدن و زياده كننده ماده مني و سرخ آن جهت تقويت باه و انعاظ قوي‌تر است.

قدومه سرخ و سفید: مشهي و مبهي و منعظ و مسمن بدن است.

شکر: ملين طبع و سريع النفوذ به عمق بدن و جهت تقويت ارواح و قُوى و كبد و تقويت باه و توليد خون صالح و استحكام اعصاب و عظام مفید است.

اجزاء فراورده: مغز پسته، مغز فندق، مغز چلغوزه، مغز نارگيل، مغز بادام، كنجد مقشّر، شکر فانیذ، لسان العصافیر، جوزبوا، حب‌الرشاد، دارفلفل، اسپست، زنجبيل، كبابه چينى، كندر، بهمن سرخ، بهمن سفید، قدومه سرخ، قدومه سفید، عسل کف گرفته.

آثار دارو از دید طب سنتی: مقوی اعضای رئیسه و معده و کلیه و هاضمه، مفتح، مسمن، ملین، مرطب، مفرح، محلل ریاح، مبهی

مزاج کلی دارو: گرم در درجه دوم و خشك در درجه اول

منع مصرف: افراد دچار مانیا، یا دارای فعالیت بیش از حد جنسی، مبتلایان به زخم معده و روده. در مبتلایان به دیابت به دلیل وجود عسل در ترکیب دارو با احتیاط مصرف شود.

عوارض جانبی: در افراد حساس به گیاهان دارویی ممکن است منجر به ایجاد درماتیت شود. این دارو بهتر است در مبتلایان به کبد چرب و چربی خون بالا پس از پاکسازی کبد مورد استفاده قرار گیرد.

تداخلات دارویی: جذب دارو در حالت ناشتا بیشتر است. مصرف ترشی‌ها، ماست و دوغ می‌تواند اثر دارو را کاهش دهد. به دلیل وجود زنجبیل در دارو در زمان مصرف همزمان با داروهای ضد پلاکت احتیاط شود.

بارداری و شیردهی: در بارداری ممنوع است. در دوران شیردهی تنها تحت نظر پزشک مصرف شود.

دستور مصرف: نيم‌ساعت قبل از صبحانه و شب موقع خواب، يك قاشق مرباخوري از دارو با يك استكان شير داغ ميل شود.

نکات قابل توصیه: در صورتي كه مصرف شير ايجاد اشكال كند، با آب گرم ميل كنند. در افراد گرم مزاج بهتر است همراه با عرق کاسنی یا آب انار میخوش میل شود. لبوب ساده به علت تقویت مغز می‌تواند در درمان آلزایمر مؤثر باشد.

منابع:

عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
عقیلی خراسانی، قرابادین کبیر، موسسه تحقیقات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 2007
ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
ناظم جهان، محمد اعظم، اكسير اعظم، دانشگاه علوم پزشكى ايران-مؤسسه مطالعات تاريخ پزشكى، طب اسلامى و مكمل - تهران، 1387 ه.ش.

معجون اطریفل صغیر

موارد مصرف: رفع استرخای معده، دفع رطوبات زاید دستگاه گوارش و مفاصل، تقویت اعضا.

توضیحات: اطریفل، معجونی است که معمولا از سه یا پنج نوع میوه تهیه می‌شود که عبارتند از هليله كابلى، هليله زرد، هليله سياه، بليله، و آمله. خاصيت اطريفل، تقويت اعضاى عصبى و دباغت آلات غذا از فضولات جمع شده در آن است. در صورت مصرف درازمدت، دافع رطوبات زاید جهاز هاضمه و مفاصل، مانع ریزش مواد به اعضا، رافع درد مفاصل و زایل کننده چاقی است و سبب تقویت هاضمه و لینت مزاج می‌شود.

اطریفل صغیر در امراض دماغیه و قطع ابخره و تقویت اعضا و دماغ و معده مفید است. نیکوکننده هضم و ناشف رطوبات زاید و تولید کننده خون پاک لطیف صافی از رطوبات بلغمی است.

برای رطوبت معده و استرخای آن و غلبه رطوبات در بدن و ریاح بواسیر و استرخاء مقعد نافع است. مداومت آن مانع سفیدشدن مو و مقوی دماغ و نیکوکننده رنگ رخسار و نافع نسیان می‌باشد. همچنین به دلیل تقویت دماغ و منع صعود ابخره، برای سرگیجه نافع است.

اجزاء فراورده: هلیله سیاه، بلیله، آمله، هلیله زرد، هلیله کابلی، روغن بادام شیرین یا روغن گاو، عسل کف گرفته  

آثار دارو از دید طب سنتی: مسهل بلغم و صفرا و سودا، مفتح سده، مقوی معده، مجفف رطوبات، و قابض.

مزاج کلی دارو: معتدل.

منع مصرف: در افراد مبتلا به یبوست همراه با گلقند مصرف شود.

در تب، سرفه حاد، اسهال حاد و دیسانتری در مرحله ابتدایی ممنوع است.

عوارض جانبی: مداومت بر خوردن اطریفل صغیر موجب لاغری است. مصرف طولانی مدت آن گاهی تولید قولنج می‌کند.

دستور مصرف: نيم‌ساعت پيش از صبحانه، يك قاشق مرباخوري از دارو با آب ميل شود.

در صورت نیاز طبق دستور پزشک معالج قبل از خواب هم تجویز می‌شود.

تداخلات دارویی: گزارشی موجود نیست. تمام اجزای این دارو خاصیت کاهنده قند خون دارند.

مصرف در حاملگی و شیردهی: مصرف بیش از یک هفته در این دو دوره توصیه نمی‌شود.

نکات قابل توصیه: در صورت نیاز به مصرف دراز مدت بهتر است در هر وعده، دو قاشق مرباخوری گلقند با یک قاشق مرباخوری اطریفل صغیر مخلوط شود. مداومت به اطریفل موجب لاغری بدن است.

منابع:

عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
عقیلی خراسانی، قرابادین کبیر، موسسه تحقیقات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 2007
American Herbal Products Association's Botanical Safety Handbook-CRC Press (2013)
PDR 2008

معجون مبدل المزاج - آذاراقی (گرمابخش)

شکل دارویی: معجون و کپسول

موارد مصرف: مبدل مزاج از سردی به گرمی بدون ایجاد احتراق در خون، نافع در فالج، استرخا، امراض و اوجاع بارده (مثل درد مفاصل)، عرق النسا، سلس البول و بی اختیاری ادرار، ترک اعتیاد به افیون.
 
توضیحات: آذاراقی که جزء اصلی این داروست صرف نظر از کیفیت گرم و خشک خود، مزاج سرد ردیء را به مزاج گرم نیکو تبدیل می‌کند ولی حتما باید در وقت نیاز و همراه با مصلحات خورده شود. این گیاه برای درمان بیماری‌های سیستم عصبی مانند فالج، استرخا، درد كمر، و وجع مفاصل نیز مؤثر دانسته شده است. 
سایر اجزای این دارو نیز از خواص سودمندی چون تقویت دل و دماغ و معده و حرارت غریزی، تریاقیت، ایجاد فرح، تسکین درد مفاصل، و تقویت باه برخوردارند و با کمک تصفیه خون و ارواح از اخلاط سوداوی، تجفیف رطوبات، دفع اخلاط سوداوی یا بلغمی از بدن، تفتیح سدد، به تقویت اعضای رئیسه و امعا و کلیه کمک می‌کنند و باعث برطرف شدن سوءهاضمه ناشی از سردی مزاج احشا می‌شوند. 
اجزاء فراورده: اذاراقی مدبر، گل گاوزبان، اسطوخودوس، کتیرا، مغز نارگیل، چلغوزه، هل، زرنباد، شقاقل، صندل سفید، آمله، هلیله سیاه، قرنفل، عود هندی،‌ عسل کف گرفته
 
نحوه اثر دارو از دید طب سنتی: مبدل مزاج بسیار سرد ردیء فاسد به مزاج حار جید صالح، مسهل سودا و اخلاط محترق، مفرح، مقوی ارواح و اعضای رئیسه، مفتح سده، مسخن، هاضم طعام
 
مزاج کلی دارو: گرم و خشک
 
منع مصرف: در افراد با سابقه آلرژی به گیاهان دارویی (به‌خصوص اسطوخودوس، میخک، هل، زرنباد) با احتیاط تجویز شود. در بیماران با سابقه بیماری قلبی تجویز نشود.
 
عوارض جانبی: معمولا مصرف دارو با دوز توصیه شده عارضه‌ای ایجاد نمی‌کند. در بعضی افراد ممکن است باعث تپش قلب یا گرگرفتگی یا ایجاد بثورات پوستی شود. در این صورت دارو باید قطع شود. 
در این دارو آذاراقی با شیر اصلاح شده و با این دوز مصرفی، سمیتی ندارد اما مصرف خودسرانه و بیش از دوز توصیه شده می تواند منجر به عارضه شود.
 
دستور مصرف: یک کپسول 500 میلی‌گرمی (یا یک نخود از معجون) قبل از صبحانه و قبل از شام.
تداخلات دارویی: تاکنون گزارش نشده است. 
 
مصرف در حاملگی و شیردهی: در دوران حاملگی و شیردهی ممنوع است و بهتر است حتی الامکان زیر 16 سال نیز استفاده نشود و داروهای جایگزین به‌کار رود.
 
نکات قابل توصیه: این دارو به دو شکل معجون و کپسول ارائه شده است. برای تهیه کپسول، معجون پس از گذشت زمان ادراک، مجددا خشک شده و برای سهولت مصرف به‌صورت کپسول 500 میلی ارائه می‌شود. 
 
منابع:
1- عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
2- ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
3- عقیلی خراسانی، قرابادین کبیر، موسسه تحقیقات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 2007
4- American Herbal Products Association's Botanical Safety Handbook-CRC Press (2013) 
5- PDR 2008
 

معجون دبیدالورد

موارد مصرف: مفید در استسقا، صداع بارد، سدر، دوار، ضعف معده، تفتيح سده جگر، تحليل اورام و دبيلات، دوى و طنين و منع صعود ابخره‏، رفع حرارت زاید کبد، رحم و دماغ.
 
توضیحات: از دید داوود انطاکی، این دارو برای درمان همه انواع سردردها، صعود ابخره، دوی و طنین، ضعف معده و کبد، و انواع استسقاء بسیار مفید است و صلابات و اورام را به تحلیل می‌برد.
در کتاب اکسیر اعظم چنین آمده که دبيد الورد در استسقا نافع‌ترين اشيا است.
معجون دبیدالورد هرجا که قوه مغیره کبد مشکل دارد (مانند پسوریازیس و اگزما) اثر می‌گذارد. 
سنبل الطیب، مفتح سده دماغى و معده و كبد و مقوى دماغ و فم معده و جگر بارد و مسخن آنها و مقوى قوت ماسكه، مجفف رطوبات و فضول دماغي و معده و مانع انصباب مواد به معده و امعا و دافع لذع آنها و جهت تحليل نفخ و رياح و بیماری‌های كبد بارد رطب و استسقاى لحمي و يرقان و درد سپرز و اورام باطنى و بواسير و بیماری‌های بارد کلیه مفید است.
مصطکی، ملطف و محلل و جالي و قابض و مقوى قوى و اعضاى رئيسه و معده‏ است. آشاميدن آن رافع صداع بارد و نزلات بارد و جهت تقويت معده و امعا و كبد و کلیه و كسر رياح و رفع سوء هضم و قراقر و فواق ريحي و تحليل رياح و تحريك جشا و ورم احشا و مغص مفید است‏. 
‏زعفران، مفرح قوى و مقوى حواس و مغرى و منضج و محلل و مصلح عفونت خلط بلغمى و مانع و حافظ آن از تغيير و فساد و دارای قوت قابضه و مقوى جوهر روح حيواني و جگر و احشا و منقى کلیه و مثانه و مفتح سده دماغ و جگر و سپرز است.
طباشیر، مفرح و مقوى معده و جگر حار و مسكن التهاب و عطش و قاطع قئ صفراوى و اسهال دموى و حار و محلل و مجفف رطوبات بارد مرخي معده و جهت تقويت اعضاى ضعيف از حرارت و حميات حار حاد و عطش مفرط و خلفه حار مفید است.
دارچین، به غايت ملطف و مفتح و منضج عفونت اخلاط و حافظ قوت‌هاى نفساني و حيواني و طبيعي و محلل رياح و مواد بارد و مجفف رطوبات دماغي و نزلات بارد رطب و امراض بارد دماغي و جهت تقويت اعضاى رئيسه و معده و جگر و تفتيح سده جگر و استسقا مفید است.
اذخر، محلل و مفتح سده كبد و افواه عروق و مقطع و منضج اخلاط لزج غليظ و منقي سر از فضلات رديه و رطوبات بلغمي است و جهت ورم معده و جگر و سده آن و صلابت سپرز و رفع بادها و استسقا و بیماری‌های کلیه و دفع فضلات و رفع ورم رحم و اورام صلب هر عضو كه باشد خواه معده و يا كبد و يا کلیه و تب‌هاى بلغمي در اواخر مفید است. خوردن بيخ آن با مصطكي منقي فضول دماغي است.‏
اسارون، ملطف و محلل و مفتح و مقوى و منقي دماغ و اعصاب و معده و جگر و سپرز و کلیه است از اخلاط بارد رطب و آشاميدن آن جهت امراض بارد رطب دماغي و تشنج امتلائي و خدر و تقويت دماغ و تسخين آن و اعصاب و صداع به مشاركت رحم نافع است. جهت استسقا و يرقان سدى و ورم رخو جگر و سپرز و تنقيه آلات بول و رحم از رطوبات لزج و فضول ردي مفید است.
قسط شیرین، مقوى اعضاى رئيسه و اعصاب و دافع امراض بارد رطب آن‌ها، دافع صداع بارد رطب كهنه و براى تحليل رياح و تقويت معده و كبد و کلیه و مثانه و جهت تفتيح سده كبد و طحال و تحليل ورم طحال و استسقا و يرقان و مغص و درد رحم‏ مفید است.
غافث،‌ ملطف و مقطع و جاذب و جالى و مفتح سده جگر و سپرز و منقی مجارى آن و جهت تب‌هاى مركبه و اسهال اخلاط سوخته مفید است. و جهت اوجاع كبد و تقويت كبد و تحليل اورام آن و اورام طحال و صلابت آن و صلابت معده و سوء القنيه و استسقا نافع است.
کشوث: ملطف و مفتح و مخرج فضول لطيف از عروق و مفتح سده معده و كبد و احشا و ملين طبع و منقى بدن و جهت مغص و ضعف معده و جگر و سپرز و تحليل رياح و تنقيه رحم مفید است.
‏روناس: مفتح سدد بوده و جهت سستي اعضا و يرقان و تقويت معده مفید است.
لاک: جالى و محلل و منقى اخلاط و حابس است. و جهت تقويت معده و جگر و احشا و تفتيح سده كبد و طحال و استسقاى لحمى و زقى و يرقان و ضعف کلیه و سائر اعضا و تنقيه اخلاط بارد و وجع كبد و تحليل اورام باطني نافع است.
‏کاسنی: تخم کاسنی جهت صداع و خفقان و تفتيح سدد و استسقا و يرقان و حميات صفراوي و سددي نافع‏ است.
تخم کرفس: جهت استسقا و تسكين اوجاع و مفتح و محلل‏ است. آشاميدن آن جهت برودت احشا و رفع مغص و حدت ادويه و تفتيح سده جگر و كبد و طحال و تنقيه کلیه و مثانه مفيد است.
زراوند: جالي و جاذب و محلل و مقطع بلغم و مفتح سدد و جهت استرخاى عصب و تشنج امتلائي و تنقيه سينه و كبد و دفع رياح‏ مفید است.
عود: ملطف و مفتح سدد و مفرح و مقوى اعصاب و حواس و قواى دماغي و قلب و كبد و معده و احشا و کلیه و پراكنده كننده رياح و محلل آنها و هاضم و زائل كننده رطوبات عفنه و بلت معده و رحم و ضعف معده و امعا و کبد و کلیه و مثانه و رحم است.

حب بلسان: مقوى معده و مجفف رطوبات معده و امعا و رافع صرع و سدر و درد سر كهنه و نو و مغص و امراض بلغمي و سوداوى و تفتيح سده جگر و استسقاست.
قرنفل: دارای قوت ترياقيت و تفريح، مقوى ارواح و اعضاى رئيسه باطني و حافظ آن‌ها و جهت تقويت دماغ و ذهن و فكر و رفع صداع بارد رطب و نزلات متوالي و سكته و تفتيح سدد دماغى نافع است. مقوى معده و قوت هاضمه و امعا و كبد و کلیه بارد و طحال و رحم و مسخن و رافع استسقاى لحمي و بیماری‌های بلغمي و سوداوى و امراض بارد رحم است.
گلسرخ: مقوى قوى و ارواح و مفرح و ملطف و جالى و مسهل و مسكن صفرا و بلغم رقيق و قابض است و آشاميدن آن جهت تقويت معده و جگر و کلیه و امعا و رحم و مقعد مفید است.
این ترکیب در مجموع می‌تواند با تقویت معده و احشا، هاضمه را بهبود بخشیده و با تسخین اعضای رئیسه و جهاز هاضمه به درمان بیماری‌های بارد و رطب اعضای عصبانی کمک کند.
اجزاء فراورده: سنبل الطيب، مصطکى، زعفران، طباشير، دارچين، اذخر، اسارون، قسط شيرين، غافث، تخم کشوث، روناس، لك مغسول، تخم كاسنى، تخم كرفس، زراوند طويل، حب بلسان، قرنفل، عود، گل سرخ، عسل
نحوه اثر دارو از دید طب سنتی: مفتح، محلل ریاح و اورام، مفرح، مقوی اعضای رئیسه و معده، مدر بول، مقطع و منضج اخلاط غلیظ و لزج، هاضم غذا، منقی اخلاط
 
مزاج کلی دارو: گرم 
 
منع مصرف: مصرف این دارو در دوران بارداری توصیه نمی‌شود. این دارو قاعده‌آور و محرک رحم است. حساسیت به این دارو نادر است اما در این صورت، می‌تواند در اثر به آلرژی نسبت به دارچین، بلسان، قسط، کاسنی، یا لاک باشد.
 
عوارض جانبی: معمولا مصرف دارو با دوز توصیه شده عارضه‌ای ایجاد نمی‌کند. ممکن است باعث یبوست یا تهوع شود. در صورت ایجاد یبوست، همراه با گلقند مصرف شود.
 
دستور مصرف: صبح ناشتا و شب قبل از خواب، یک قاشق مرباخوری از دارو مصرف شود.
 
تداخلات دارویی: تاکنون گزارش نشده است. مصرف همزمان این دارو با داروهای ضد انعقادی، ضد پلاکتی، ترومبولیتیک و هپارین‌ها، باید تحت نظر پزشک صورت گیرد.
 
مصرف در حاملگی و شیردهی: در دوران حاملگی و شیردهی ممنوع است و بهتر است حتی الامکان زیر 5 سال نیز استفاده نشود و داروهای جایگزین به‌کار رود.
نکات قابل توصیه: این دارو برای درمان بیماری‌های پوستی حداقل سه ماه باید مورد استفاده قرار گیرد.
 
منابع:
1- عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
2- ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
3- عقیلی خراسانی، قرابادین کبیر، موسسه تحقیقات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 2007
4- انطاكى، داود بن عمر - أحد تلامذته، تذكرة أولي الألباب - الجامع للعجب العجاب، مؤسسه الاعلمي للمطبوعات  بيروت، چاپ: اول.
5- ناظم جهان، محمد اعظم، اكسير اعظم، دانشگاه علوم پزشكى ايران-مؤسسه مطالعات تاريخ پزشكى، طب اسلامى و مكمل - تهران، 1387 ه.ش.
6- American Herbal Products Association's Botanical Safety Handbook-CRC Press (2013) 
7- PDR 2008
 
 

معجون دوای بلغم

این دارو منسوب به امام جعفر صادق، علیه السلام، است.

شکل دارویی: معجون

موارد مصرف: دافع بلغم اعضا

توضیحات: رافع ترشي و نفخ معده، پوكي استخوان، سستي و ترهل بدن؛ دافع بلغم موجود در اعضا به ويژه معده و کبد.

آویشن: مفتح سدد و مقطع و مجفف و محلل رياح و بلاغم و ملطف اغذيه غليظ و مشهى غذا و منقي ریه و معده و جگر و امعا از رطوبات و بلاغم و مانع صعود ابخره به دماغ و دافع جشاى بلغمي و مسكن وجع ورك حادث از سردى و وجع مثانه و رحم و مدر بول و حيض و دارای قوت ترياقيت است‏.

سیاهدانه: مسخن و مجفف رطوبات و منضج و مقطع اخلاط و جالى و مدر شير و بول و حيض‏ است.

زنیان: دارای قوت مجففه و ترياقيه و ملينه و محلل رياح است‏. جهت درد سينه و دفع رطوبات و تنقيه چرك و لزوجات آن و تفتيح سدد و تليين بطن و تحليل رياح و صلابت كبد و طحال و رفع مغص ريحى مفید است. همچنین، جهت فواق (سکسکه) و قئ و غثيان و جشا و آروغ بدبو و تخمه و رياح و قراقر و هضم طعام و دفع فساد اشتها و بلت و برودت معده و كبد و احشا و عسر البول و حصات و استسقا مفید بوده و مبهى و مسخن احشا و كبد و كلیه و مثانه و مسكن مغص و مقوى و مسخن معده و كبد بارد و مدر بول و حيض و شير و عرق است.

مصطکی: ملطف و محلل و جالي و قابض و مقوى قُوى و اعضاى رئيسه و معده‏ است. همچنین آشاميدن آن جهت تقويت معده و امعا و كبد و كلیه و خوش‏بوئى معده و برانگيختن اشتهاى طعام و كسر رياح و رفع سوءهضم و قراقر و فواق ريحي و تحليل رياح و تحريك جشا و ورم احشا و مغص‏ مفید است.

در مجموع، ترکیبات این دارو با تحلیل، تجفیف، نضج، و تلطیف بلغم، در رفع بلغم موجود در اعضای مختلف بدن به‌ویژه امعا و احشا مؤثر هستند. و نظر به اینکه بلغم از نقصان در هضم دوم به وجود می‌آید با برطرف کردن بلغم در جهاز هاضمه می‌تواند بلغم موجود در اعضای مختلف بدن را به تحلیل ببرد. این ترکیب، هاضمه را بهبود بخشیده و از تشکیل بلغم بیشتر پیشگیری می‌کند، در نتیجه، ریاح مجاری گوارشی کمتر می‌شود و درد و قراقر ناشی از ریاح بهبود می‌یابد؛ سستی بدن ناشی از بلغم برطرف می‌شود؛ کبد تقویت شده و اخلاط سالم و مناسب تولید می‌کند؛ در نهایت، رفع بلغم باعث تفتیح سدد می‌شود. این فرایند می‌تواند در ریه هم رخ دهد و اخلاط بلغمی موجود در سینه و ریه هم پاکسازی شود.  

اجزاء فراورده: آویشن، زنیان، سیاه دانه، مصطکی، عسل

آثار دارو از دید طب سنتی: مفتح سدد، محلل ریاح و بلاغم، مجفف، مشهی، مسخن، جالی

مزاج کلی دارو: گرم و خشک

منع مصرف: در افراد مبتلا به خونریزی شدید از هریک از اعضای داخلی مانند معده و روده، ریه، رحم و مجاری ادراری با احتیاط و تحت نظر پزشک تجویز شود. 

در افرادی که به آویشن حساسیت نشان می‌دهند با احتیاط مصرف شود.

عوارض جانبی: به علت وجود زنیان، مداومت در مصرف این دارو می‌تواند باعث افزایش گرمی در افراد گرم مزاج شود.

تداخلات دارویی: جذب دارو در حالت ناشتا بیشتر است. مصرف ترشی‌ها، ماست و دوغ می‌تواند اثر دارو را کاهش دهد.

دستور مصرف: نيم‌ساعت پيش از صبحانه و شب هنگام خواب، يك قاشق چايخوري از دارو با آب ميل شود. در صورت نياز، مي‌توان بعد از هر وعده غذا از آن استفاده كرد.

بارداری و شیردهی: در بارداری مصرف نشود.

نکات قابل توصیه: خوردن دارو پيش از غذا موجب کم‌اشتهايی شده و پس از غذا به فرايند هضم کمک می‌رساند. این دارو در افراد لاغر اندام ممكن است يبوست ايجاد كند كه در اين صورت بهتر است از گلقند استفاده کنند.

 

منابع:

عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
عقیلی خراسانی، قرابادین کبیر، موسسه تحقیقات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 2007
ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005