بریانی هندی

پیاز، دارچین، هل، میخک در روغن گاو سرخ شود
پیاز وقتی روغن داغ است اضافه شود
بمدت ۸-۱۰ دقیقه
‘۳ خمیر (رنده)سیر و زنجبیل سرخ شود
بعد ماست اضافه شود
حالا گوجه، فلفل سبز، نعنا و گشنیز
بعد فلفل قرمز، زردچوبه و نمک
خوب مخلوط شود بعد اب اضافه شود
گوشت تکه شده اضافه شود
گوشت که پخته شد ابلیمو بریزید
برنج را جداگانه در ظرف دیگری حاوی اب جوش بریزید و بعد از مدتی صاف کنید تا در بریانی بهم نچسبد
حالا انرا به بریانی اضافه کنید
مدتی صبر کنید تا پخته شود

https://www.youtube.com/watch?v=6ehq5_-CvkU

سرماخوردگی همراه با نزله گرم

در سرماخوردگیهائی که با سرفه خشک و ابریزش بینی وکمی تب همراه است، در سه روز اول نباید از انتی‌بیوتیک استفاده کرد
بهتر است با استفاده از غذا و پرهیز به بیمار کمک کرد.
غذاهای مضر: 
مبخرات شامل سیر، پیاز، سبزیجات تند، شلغم و....
سرخ کردنی، شیرینی و ترشیجات، غذاهای چرب، آب یخ و همچنین استحمام و هوای سرد و هوای خیلی گرم، ورزش و حرکات تند و سریع و بیخوابی،  خشم و نزاع، شیر و غذاهای گس، گوشت قرمز. 
اما انچه مفید است:  
ماالشعیر، سوپ جو، الو، عناب، گشنیز، بارهنگ، لعاب خطمی، سفیده تخم‌مرغ با نشاسته، انجیر و اسفناج

کپسول زرنباد

موارد مصرف: مفرح، نافع در مالیخولیا (غم و سودازدگی)

توضیحات: زرنباد و گاوزبان هردو در دفع سودا مؤثر هستند و می‌توانند در درمان مشکلات روحی و بیماری‌های قلبی ناشی از سودا مانند اضطراب و تپش قلب مفید باشند.

زرنباد: مفتح سدد و مفرح و مقوى دل و دماغ و معده و موافق روح حيواني و طبيعي و مسهل سوداست و جهت وحشت و مواد سوداوى و خفقان مفید است.

گل گاوزبان: مفرح و مقوى ارواح و حرارت غريزى و اعضاى رئيسه و حواس و ملين طبع و مسهل مره صفرا و اخلاط محترقه و سوداى متولد از خلط سوداوى بوده و جهت تسكين اعراض آن‌ها و امراض سوداوي مفید است.
اجزاء فراورده: زرنباد، گل گاوزبان

نحوه اثر دارو از دید طب سنتی: مفرح، مقوی دل و دماغ، روان کننده سودا در رگ‌ها، مفتح سدد

مزاج کلی دارو: گرم و خشك

منع مصرف: در افراد حساس به زرنباد و گل گاوزبان مصرف نشود.

عوارض جانبی: گزارشی موجود نیست.

دستور مصرف: هر 8 یا 12 ساعت 1 کپسول میل شود.

تداخلات دارویی: تاکنون گزارش نشده است.

مصرف در حاملگی و شیردهی: در این دو دوره مصرف نشود.

نکات قابل توصیه: اگر دارو با ماءالعسل خورده شود تاثیر بیشتری خواهد داشت.

منابع:

عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
American Herbal Products Association's Botanical Safety Handbook-CRC Press (2013)
PDR 2008
 

پودر ضماد کمر

موارد مصرف: نافع در كمردردهاي عضوي؛ محلّل رطوبات كمر؛ نافع در گرفتگي اعضا.

توضیحات: ضماد، نوعی داروی سنتی با قوام غلیظ و نرم است که بر عضو مالیده شده یا بسته می‌شود.

مُرّمکّی: جالي و مجفف و قابض بي‌لذع و مفتح و منضج و محلل رياح و اورام بارد بلغمي و حافظ و مانع تعفن اخلاط است.‏ ضماد و طلاى آن منقي و مدمل قروح متعفنه و روياننده گوشت صالح بر استخوان و مجفف قروح و جروح و مانع تعفن آن‌هاست. ضماد كردن آن جهت اوجاع مفاصل و عرق‌النسا و نقرس و ضماد آن با آب گشنيز و يا آب كرفس تازه و با زيت و سركه جهت شدخ عضل و تحليل ورم و تسكين درد آن و به‌تنهائي و يا با ادويه مناسب جهت كسر عظام مؤثر است.

زیره سیاه: مسخن و ملطف و مقطع و محلل و مجفف و قابض‏ است. طبيخ آن محلّل نفخ و ضماد آن با روغن زيتون جهت ورم سپرز و با آرد باقلا جهت ساير اورام، نافع است.

کرفس: مفتح و محلل ‏است.

وَشاء (اُشَق): محلل و مجفف قوى، ملين و جالي و جاذب از عمق بدن و اندك لذاع‏ است و ضماد و طلاى آن جهت تليين صلابت مفاصل و جهت خنازير و تحليل صلابات و با عسل و زفت جهت تحليل تحجر مفاصل مفید است.

این ترکیب در کمردردهای ناشی از بیرون زدگی دیسک و تحریک عصب سیاتیک می‌تواند مؤثر باشد زیرا با قدرت تحلیل و تسخین، رطوبات زاید تجمع یافته در این ناحیه را به تحلیل می‌برد در نتیجه تورم دیسک کمتر شده و فشار از روی عصب برداشته می‌شود. همچنین با تسخین و تحلیل، ریاح عامل ایجاد درد و گرفتگی عضلانی را از بین می‌برد.

اجزاء فراورده: وشاء، مرّ مكي، كرفس، زيرة سياه 

آثار دارو از دید طب سنتی: مجفف، قابض، مفتح، محلل ریاح و اورام، مسخن، مسکن درد

مزاج کلی دارو: گرم و خشک

منع مصرف: در زخم باز، و سابقه حساسیت پوستی شدید با کرم‌ها و روغن‌های موضعی استفاده نشود. به چشم و اطراف دهان مالیده نشود.

افراد مبتلا به آلرژی پوستی بهتر است پیش از استفاده از ضماد در سطح وسیع، احتیاط کرده و ابتدا آن را تست کنند.

عوارض جانبی: در موارد نادر ممکن است باعث ایجاد حساسیت و بثورات پوستی شود. در اين صورت، موضع بايد با سركه و گلاب (یک واحد سرکه و سه واحد گلاب) شسته شود.

دستور مصرف: 50 گرم از پودر را با گلاب مخلوط كرده ملايم حرارت دهند تا حالت خميري پيدا كند. خمير حاصل را روي پارچه‌اي پهن كرده روي كمر ببندند. بعد از 24 ساعت آن را باز كنند.

تداخلات دارویی: تاکنون گزارش نشده است. در افراد تحت درمان با داروهای ضد انعقادی و ضد پلاکتی احتیاط شود.

مصرف در حاملگی و شیردهی: در حاملگی مصرف نشود.

نکات قابل توصیه: این دارو فقط برای مصارف خارجی است.

منابع:

1-         عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001

2-         ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005

3-         عقیلی خراسانی، قرابادین کبیر، موسسه تحقیقات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 2007

5-         PDR 2008

روغن مرزنجوش

موارد مصرف: جهت فالج، لقوه، رعشه، شقیقه، درد سر بارد، مفتح سده گوش، گرانی سامعه و ریاح آن، امراض عصب بارد

توضیحات:

مرزنجوش: ملطف و محلل و جالي و مفتح و جاذب‏ است؛ بوئيدن آن جهت تقويت دماغ و تفتيح سده منخرين مفید بوده و سعوط آن جهت تنقيه دماغ و لقوه و صرع و تدهين به روغن آن جهت فالج و امراض عصب بارد نافع است. قطور روغن آن نيز جهت درد گوش و يا گذاشتن پنبه آلوده به روغن آن در گوش رافع گرفتگی آن بوده و طِلاى آن محلل اورام بلغمي است؛ مالیدن روغن آن جهت التواى عصب و وجع ظَهر و اربيه مفید است.

روغن مرزنجوش محلل ریاح اعضا است. درد گوش ناشی از باد سرد را برطرف می‌کند در رفع عفونت گوش مؤثر است و چکاندن آن در گوش، امراض ریحی دماغ (صداع و شقيقه و سدر و دوار) را برطرف می‌کند. همچنین روغن‏ مرزنجوش‏ در دوار (سرگیجه) بلغمى نافع و مجرب است. چکاندن آن در بینی در رفع صداع سوداوی یا سوداوی بلغمی و تدهین به آن در کابوس بلغمی مفید است. غرغره با آن در رفع ثقل زبان (بعد از تنقیه دماغ و بدن) و تدهین به آن در تشنج عضلانی و پرش موضعی و رفع اعیا (خستگی) مؤثر است.

اجزاء فراورده: مرزنجوش، روغن زیتون

آثار دارو از دید طب سنتی: ملطف، محلل، جالي، مفتح، جاذب

مزاج کلی دارو: گرم و خشک

منع مصرف: در زخم باز استفاده نشود. از تماس روغن با چشم اجتناب شود.

عوارض جانبی: گزارشی موجود نیست. ممکن است باعث خارش پوست و ایجاد آلرژی در افراد حساس شود.

دستور مصرف: طبق دستور پزشک مصرف شود (فقط برای مصارف خارجی).

تداخلات دارویی: تاکنون گزارش نشده است.

مصرف در حاملگی و شیردهی: در حاملگی ممنوع است.

منابع:

عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
ناظم جهان، محمد اعظم، اكسير اعظم، دانشگاه علوم پزشكى ايران-مؤسسه مطالعات تاريخ پزشكى، طب اسلامى و مكمل، 1387 ه.ش.
عقیلی خراسانی، قرابادین کبیر، جلد 1، مؤسسه تحقیقات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 2007
جمالی یزدی، مطهربن محمد، فرخ نامه، تهران: امیرکبیر، 1386 ه.ش
حاجی شریف، احمد، دائره المعارف گیاه درمانی ایران، تهران: حافظ نوین، 1388 ه.ش
حاجى شريف، احمد، اسرار گياهان دارويى، 1جلد، حافظ نوين - تهران، چاپ: چهارم، 1386 ه.ش.
 

American Herbal Products Association's Botanical Safety Handbook-CRC Press (2013)
PDR 2008

روغن کندش

موارد مصرف: رویاندن مجدد موی در ریزش موی کلی و ناحیه‌ای

توضیحات:

کندش: ضماد آن (به‌خصوص نوع اسود) با عسل، جالى كلف و بهق و برص و ضماد آن با روغن زيتون جهت رويانيدن موى داءالثعلب و داءالحيه مؤثر است. طِلاى آن با سركه و عسل جهت جرب و حكّه و قوبا و جوشانيده آن با سركه و قدرى روغن گل نيز جهت خارش مفید است.

در تحفه چنین آمده که مؤلف حاوى كبير و حذاق اطباى متقدمين را اعتقاد آن است كه چون كندش‏ را با روغن تخم مرغ ضماد نمايند، در همه اعضاى مو مى‏روياند.

اجزاء فراورده: کندش؛ روغن زیتون

آثار دارو از دید طب سنتی: مسخن، مفتح، محرک اخلاط، جالی، محلل ریاح

مزاج کلی دارو: گرم و خشک

منع مصرف: در زخم باز استفاده نشود. کندش بايد بعد از تنقيه بدن و در فصل سرما و يا قريب به آن استعمال شود و از استعمال آن در حين امتلاى تام و فصول حاره و مناطق حاره و محرور المزاجان و اطفال و پيران بسيار ضعيف اجتناب شود. این دارو اصلا نباید خورده شود.

مصرف آن برای افرادی که سابقه خون‌دماغ، فشار بالای داخل چشم، فشارخون بالا، و مشکلات مغزی عروقی دارند اکیداً ممنوع است.

مصرف خودسرانه این روغن و بدون تجویز پزشک اکیدا ممنوع است.

عوارض جانبی: ممکن است باعث التهاب پوست، تاول و بثورات شود که در واقع راهی برای خروج مواد زاید است.

دستور مصرف: طبق دستور پزشک مصرف شود (فقط برای مصارف خارجی).

تداخلات دارویی: تاکنون گزارش نشده است.

مصرف در حاملگی و شیردهی: در این دو دوره ممنوع است.

نکات قابل توصیه: در افراد مبتلا به آلوپسی، پس از تنقیه بدن و اصلاح مزاج توسط پزشک طب سنتی، می‌توان از این روغن به‌صورت موضعی برای رویش مجدد موها استفاده کرد.

منابع:

عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
خسروی، سید مهدی، گیاهان دارویی و نحوه کاربرد آنها برای بیماری‌های مختلف در طب سنتی. تهران: نشر محمد، چاپ نهم. 1386.
ناظم جهان، محمد اعظم، اكسير اعظم، دانشگاه علوم پزشكى ايران-مؤسسه مطالعات تاريخ پزشكى، طب اسلامى و مكمل، 1387 ه.ش.
American Herbal Products Association's Botanical Safety Handbook-CRC Press (2013)
PDR 2008
 

روغن تاتوره

موارد مصرف: مسکن انواع درد، رفع ورم گرم بواسیر

توضیحات: دهن‏ جوز ماثل‏ دردهای گرم را تسكين می‌دهد و ورم گرم به‌خصوص ناحیه مقعد را رفع می‌کند.

تخم جوز ماثل مخدر قوى و مسكن صداع صفراوى و دموى مزمن و حرارت ملتهبه مفرطه و به‌غايت منوم و رادع اورام حار است و تدهين‏ با روغن دانه آن جهت بواسير و اوجاع حاره مقعد مفید است.

اجزاء فراورده: گیاه و تخم تاتوره، روغن کنجد

آثار دارو از دید طب سنتی: مخدر، مسکن اوجاع، منوم، مقوی، رادع

مزاج کلی دارو: سرد و خشک

منع مصرف: در افراد با سابقه حساسیت پوستی شدید با کرم‌ها و روغن‌های موضعی، ابتدا تست شود. در زخم باز مصرف نشود و از تماس دارو با چشم و دهان جلوگیری شود و دور از دسترس کودکان باشد. این دارو به هیچ وجه خوراکی نیست.

عوارض جانبی: تاکنون عارضه‌ای گزارش نشده است.

دستور مصرف: طبق دستور پزشک روي موضع مورد نظر ماليده شود (فقط برای مصارف خارجی).

تداخلات دارویی: تاکنون گزارش نشده است.

مصرف در حاملگی و شیردهی: در حاملگی مصرف نشود.

منابع:

عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
عقیلی خراسانی، قرابادین کبیر، موسسه تحقیقات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 2007
عقیلی خراسانی، خلاصه الحکمه، قم: اسماعيليان، چاپ: اول، 1385
American Herbal Products Association's Botanical Safety Handbook-CRC Press (2013)
PDR 2008

روغن تخم کتان

موارد مصرف: نافع در قوبا، جراحات اعضای ظاهر و باطنی، قروح امعا، مسکن اوجاع فواد

توضیحات:

بزر کتان: ضماد آن جهت ورم صلب و قروح سر مفید است.

روغن تخم آن گرم و تر ؛ طلاى آن جهت وجع فواد و قوبا و جراحت و تسكين درد آن مفید است. این روغن پس از پاکسازی بدن در درمان آماس سخت ناشی از بلغم غلیظ و یا ماده سودایی (که از جنس سلعه و سرطان نباشد)، در نضج دمل و رفع تشنج مادی و درمان بواسیر رحم و مقعد، رفع ناراحتى‏هاى پوستى نظير اگزما و خشكى پوست بدن مفید است.

اجزاء فراورده: تخم کتان

آثار دارو از دید طب سنتی: محلل، جالی، ملین

مزاج کلی دارو: گرم و تر

منع مصرف: در زخم باز و ناحیه چشم مصرف نشود.

عوارض جانبی: گزارشی موجود نیست. در افراد مبتلا به حساسیت، ممکن است باعث ایجاد یا تشدید آلرژی شود.

دستور مصرف: طبق دستور پزشک مصرف شود.

تداخلات دارویی: تاکنون گزارش نشده است.

مصرف در حاملگی و شیردهی: در بارداری ممنوع است.

نکات قابل توصیه: روغن نباید در برابر نورمستقیم یا در یخچال قرار گیرد. روغن نباید گرم شود. از این روغن به‌صورت موضعی برای از بین بردن ورم‌های صلب (مانند فیبرم یا کیست) البته در طولانی مدت استفاده می‌شود.

منابع:

عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
جرجانی، اسماعیل بن حسن، ذخیره خوارزمشاهی، ناشر: مؤسسه احیاء طب طبیعی، قم: 1391 ه.ش
حکیم مؤمن، تحفه المؤمنین، ناشر: مؤسسه احیاء طب طبیعی، قم: 1390 ه.ش
حاجی شریف، احمد، اسرار گیاهان دارویی، حافظ نوین، تهران، 1386 ه.ش
شاه ارزانی، میرمحمداکبر بن محمد، طب اکبری، مؤسسه احیاء طب طبیعی، ناشر: جلال الدین، قم، 1387 ه.ش
American Herbal Products Association's Botanical Safety Handbook-CRC Press (2013)
PDR 2008

معجون اطریفل صغیر

موارد مصرف: رفع استرخای معده، دفع رطوبات زاید دستگاه گوارش و مفاصل، تقویت اعضا.

توضیحات: اطریفل، معجونی است که معمولا از سه یا پنج نوع میوه تهیه می‌شود که عبارتند از هليله كابلى، هليله زرد، هليله سياه، بليله، و آمله. خاصيت اطريفل، تقويت اعضاى عصبى و دباغت آلات غذا از فضولات جمع شده در آن است. در صورت مصرف درازمدت، دافع رطوبات زاید جهاز هاضمه و مفاصل، مانع ریزش مواد به اعضا، رافع درد مفاصل و زایل کننده چاقی است و سبب تقویت هاضمه و لینت مزاج می‌شود.

اطریفل صغیر در امراض دماغی و قطع ابخره و تقویت اعضا و دماغ و معده مفید است. نیکوکننده هضم و ناشف رطوبات زاید و تولید کننده خون پاک لطیف صافی از رطوبات بلغمی است.

این دارو برای رطوبت معده و استرخای آن و غلبه رطوبات در بدن و ریاح بواسیر و استرخاء مقعد نافع است. مداومت آن مانع سفیدشدن مو و مقوی دماغ و نیکوکننده رنگ رخسار و نافع نسیان می‌باشد. همچنین به دلیل تقویت دماغ و منع صعود ابخره، برای سرگیجه نافع است.

اجزاء فراورده: هلیله سیاه، بلیله، آمله، هلیله زرد، هلیله کابلی، روغن بادام شیرین، عسل کف گرفته  

آثار دارو از دید طب سنتی: مسهل بلغم و صفرا و سودا، مفتح سده، مقوی معده، مجفف رطوبات، و قابض.

مزاج کلی دارو: معتدل.

منع مصرف: در افراد مبتلا به یبوست همراه با گلقند مصرف شود.

در تب، سرفه حاد، اسهال حاد و دیسانتری در مرحله ابتدایی ممنوع است.

عوارض جانبی: مداومت بر خوردن اطریفل صغیر موجب لاغری است. مصرف طولانی مدت آن گاهی تولید قولنج می‌کند.

دستور مصرف: نيم‌ساعت پيش از صبحانه، يك قاشق مرباخوري از دارو با آب ميل شود.

در صورت نیاز طبق دستور پزشک معالج قبل از خواب هم تجویز می‌شود.

تداخلات دارویی: گزارشی موجود نیست. تمام اجزای این دارو خاصیت کاهنده قند خون دارند.

مصرف در حاملگی و شیردهی: مصرف بیش از یک هفته در این دو دوره توصیه نمی‌شود.

نکات قابل توصیه: در صورت نیاز به مصرف دراز مدت بهتر است در هر وعده، دو قاشق مرباخوری گلقند با یک قاشق مرباخوری اطریفل صغیر مخلوط شود. مداومت به اطریفل موجب لاغری بدن است.

منابع:

عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
عقیلی خراسانی، قرابادین کبیر، موسسه تحقیقات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 2007
American Herbal Products Association's Botanical Safety Handbook-CRC Press (2013)
PDR 2008
 

روغن سیر

موارد مصرف: محلّل اورام غائر دست و پا، و مادة بلغمي غليظ در مفاصل و رگ‌‌ها؛ نافع در امراض بارد، سدد، درد گلو، سينوزيت، و لوزه چركين؛ مفيد در ايجاد نعوظ و تحريك باه (با ماساژ بر بيضه)، و رفع حبس‌البول (با ماساژ بر ناحیه عجان)؛ مانع آزار سرما و ترکیدگی و سوختگی ناشی از آن (با ماساژ آن بر بدن).

توضیحات:

در این دارو استفاده از شیر باعث کاهش حدت سیر می‌شود و عوارض پوستی ناشی از سیر کاهش می‌یابد. همچنین روغن گاو به‌علت متناسب بودن با بافت بدن انسان موجب جذب بهتر مواد مؤثر سیر به اعماق بدن می‌شود.

ماساژ این روغن به اطراف گوش و پیشانی و سینوس‌ها باعث ازبین رفتن ریاح بارد در سر می‌شود. تدهين به آن جهت جمود خون در اطراف بدن و شقاقى كه از برودت به‌هم رسيده باشد و جهت وجع مفاصل و قولنج بلغمي مفید است‏. روغن‌مالی ناحیه مثانه و عجان جهت ادرار بول (رفع ورم پروستات) و رفع احتباس حيض و ضماد آن جهت گشودن دبيله و دمل‏ نافع است. از این روغن به‌عنوان درمان کمکی برای مبتلایان به فالج استفاده می‌شود.

ماساژ این روغن بر ستون فقرات و استحمام پس از يك ساعت در رفع گرفتگی اعضا و خستگی بسیارمؤثر است. ضماد و ماساژ روغن‏ سير بر اعضای تناسلی، سستى و ناتوانى آن را برطرف مى‏سازد.

روغن سیر براى افرادى كه به بيمارى رعشه مبتلا شده‏اند هم به‌صورت خوراكى و هم به‌صورت ضماد بسيار نافع است.

این روغن با باز کردن گرفتگی عروق ریز انتهایی، خونرسانی به بافت‌ها را افزایش می‌دهد و در افراد دچار سردی و گزگز انتهاها به این علت مفید است. بنابراین ماساژ اطراف زخم دیابتی (نه خود زخم) می‌تواند با افزایش خونرسانی باعث بهبودی آن شود.

اجزاء فراورده: سیر، شیر، روغن گاو

آثار دارو از دید طب سنتی: محلل، مدر بول و حيض و عرق و مفتّح و جالي و جاذب و مُجَفّف رطوبات

مزاج کلی دارو: گرم و خشک

منع مصرف: از ماليدن دارو به چشم، اطراف دهان، زخم‌هاي باز، و پوست اطفال خودداري شود.

عوارض جانبی: گزارشی موجود نیست. ماساژ طولاني مدت ممكن است موجب بروز بثورات پوستي شود.

دستور مصرف: هر 8 یا 12 ساعت با ماساژ روی موضع مالیده شود.

تداخلات دارویی: تاکنون گزارش نشده است.

مصرف در حاملگی و شیردهی: در حاملگی ممنوع است.

نکات قابل توصیه: این روغن به دلیل گرمی زیاد در افراد مبتلا به حساسیت باید با احتیاط تجویز شود و ابتدا بر روی بازو یا پشت گوش تست شود و در صورت عدم حساسیت در نقاط وسیع‌تر استفاده شود.

منابع:

عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
ناظم جهان، محمد اعظم، اكسير اعظم، دانشگاه علوم پزشكى ايران-مؤسسه مطالعات تاريخ پزشكى، طب اسلامى و مكمل، 1387 ه.ش.
خسروی، سید مهدی، گیاهان دارویی و نحوه کاربرد آنها برای بیماریهای مختلف در طب سنتی. تهران: نشر محمد، چاپ نهم. 1386.
American Herbal Products Association's Botanical Safety Handbook-CRC Press (2013)
PDR 2008

آبزن چهارگل

شکل دارویی: آبزن رحمی

موارد مصرف: نافع در درد قاعدگی؛ رفع التهاب، خارش و عفونت اندام تناسلی و رحم

توضیحات:

بابونه: ملطف و محلل بى‏جذب و مفتح و مقوى دماغ و اعصاب و مدر بول و حيض است و جهت درد احشا و مقعد و رحم و تحليل و تليين اورام آن‌ها و بيضه و اخراج مشيمه و دفع عفونت سودا و بلغم و حميات عفوني و عسر البول و عسر ولادت و جرب رطب و احتباس حيض به طریق مالیدن و آشامیدن نافع است و جلوس در طبيخ آن بدن را از اخلاط رديء پاك می‌گرداند.

ختمی: محلل و منضج و رادع و مُرخي و ملين است. جلوس در طبيخ آن جهت ورم مقعد و انضمام فم رحم زنان عقيم و صلابت اعضا مفید است. ضماد برگ آن جهت التيام قروح و تسكين وجع اورام و تحليل آن‌ها و خنازير و نضج خراجات و دمل و مقعد و عرق النسا و مفاصل كه همه از گرمي باشد مفید است.

پنیرک: منضج و رادع و مفتح سده كبد و مدر بول و زياد‏كننده شير است. جلوس در طبيخ برگ آن جهت صلابت رحم و تليين اورام مقعد مفید است‏. ضماد آن به‌تنهائي و يا با جو مقشر جهت اورام حار و اوجاع و اورام صلب حار مفید است.

گل محمدی: مقوى قُوى و ارواح و مفرح و ملطف و جالى و مسهل و مسكن صفرا و بلغم رقيق است. احتقان (حقنه) با طبيخ آن جهت قروح امعا و ذرور خشك آن جهت رفع سيلان رحم و بدبوئى آن مفید بوده و باعث خوش‏بویی و تنگي آن می‌شود.  

مجموع این مفردات، باعث افزایش رطوبت و رخوت بافت می‌شوند در نتیجه در تلیین صلابات مؤثر هستند. همچنین به دلیل خاصیت نضج و جلا می‌توانند رطوبات عفونی را از ناحیه مورد نظر بشویند و آن را پاکسازی کنند. سردی و رطوبت ختمی و پنیرک باعث از بین بردن گرمای بیش از حد در ناحیه مورد استفاده و درد آن می‌شود.

اجزاء فراورده: بابونه، ختمی، پنیرک، گل محمدی

نحوه اثر دارو از دید طب سنتی: جالی، ملطف، محلل، ملین رطوبات، مرخی و مرطب اعضا

مزاج کلی دارو: معتدل مایل به سردی و تری

منع مصرف: در زمان خونریزی پریود مصرف نشود.

عوارض جانبی: تاکنون گزارش نشده است.

دستور مصرف: 2 قاشق غذاخوری از پودر را با 4 لیوان آب بجوشانید. سپس صاف کنند به همراه مقداری آب گرم در تشت بریزید و به مدت حداقل 10 دقیقه درآن بنشینید یا با آن دوش واژینال انجام دهند و تا دو هفته هر روز، این کار را تکرار کنند. بنا به توصیه پزشک، نحوه مصرف ممکن است تغییر یابد.

تداخلات دارویی: گزارش نشده است.

مصرف در حاملگی و شیردهی: در بارداری مصرف نشود.

نکات قابل توصیه: این دارو در زمان پاکی و لکه بینی قابل مصرف است. علاوه بر محلول جوشانده، می‌توان از ضماد تفاله آن نیز به صورت موضعی برای تحلیل اورام استفاده نمود. حتی محلول جوشانده را نیز می‌توان به صورت خوراکی مصرف کرد اما بهترین راه رساندن اثر ادویه به اعضای بدن مسیر مستقیم است و در نتیجه آبزن، مؤثرتر است. بر اثر مصرف دارو ممکن است ترشحات رحم افزایش یابد که نباید باعث نگرانی شود و نشانه دفع مواد و پاکسازی رحم است.

به دلیل خاصیت تلیینی که دارد می‌توان از آبزن برای شل کردن حالب در بیماران مبتلا به سنگ کلیه استفاده کرد و برای این منظور محلول باید تا زیر دنده‌ها را بپوشاند.

از محلول جوشانده صاف شده می‌توان برای تسکین سرفه‌های خشک و آلرژیک استفاده کرد.

منابع:

عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
ابن سینا، قانون فی الطب، جلد 1، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
عقیلی خراسانی، خلاصه الحکمه، جلد2، قم: اسماعيليان، چاپ: اول، 1385

کپسول اسکبینه (سکبینج)

موارد مصرف: نافع در درد خاصره

توضیحات:

مذوّب بلغم لزج و زجاجی(به ويژه در مفاصل)؛ نافع در کمردرد و درد مفاصل؛ رافع احتباس طمث و خون لخته شده و جمود لبن؛ كُشنده كرم روده.

 تخم شاهی (تره تیزک): مفتح سده جگر و سپرز و جالي و مدر بول و مفتت حصات و مولد مني و محرك جماع و محلل رياح و هاضم طعام‏ است.

تخم کرفس: مفتح قَوی و محلل و هاضم غذا و جاذب فضول از معده و رحم و جهت استسقا و تسكين اوجاع مفید است. آشاميدن آن جهت ربو و ضيق النفس و درد پهلو و فواق و برودت احشا و رفع قئ و سحج و مغص و حدت ادويه مفید است و محرك اشتهاى طعام و باه و محلل رياح و نفخ و معين بر عمل ادويه مسهله بوده و سایر اعمال آن شامل تفتيح سده كبد و طحال و ادرار بول و حيض و اخراج جنين و تنقيه كلیه و مثانه و گداختن سنگ مثانه و رفع حصبه و لرز حمى بلغمى و وجع ورك و عرق النسا و نقرس و اوجاع ظهر و اكثر امراض بارد بلغمي مفيد است.‏

تخم شنبلیله: تخم آن ملين و منضج و محلل و مبهي و مدر حيض و مقوى ریه است. مطبوخ آن با عسل مسهل و جهت مواد محتبس در سينه و سرفه و ربو و عسر النفس و بواسير و اورام باطني و كسر رياح و دفع بلغم لزج از سينه و تنقيه امعا مفید است. طبيخ آن به تنهائي و يا با ادويه مناسب جهت تسهيل ولادت و ادرار بول و حيض‏ نافع است.

تخم زنیان: دارای قوت مجففه و ترياقي و ملين و محلل رياح است. آشاميدن آن جهت فالج و رعشه و استرخا و درد سينه و دفع رطوبات و تنقيه چرك و لزوجات آن و تفتيح سدد و تقلب قلب و تليين بطن و تحليل رياح و صلابت كبد و طحال و رفع مغص ريحى‏ مفید است.

همچنین جهت فواق و قئ و غثيان و جشا و آروغ و بدبو و تخمه و رياح و قراقر و هضم طعام و دفع فساد اشتها و بلت و برودت معده و كبد و احشا و عسر البول و حصات مفید بوده و مبهى و مسخن احشا و كبد و كلیه و مثانه و مسكن مغص و مقوى و مسخن معده و كبد باردين و مدر بول و حيض و شير و عرق است و ناشتا خوردن آن ‌‏استسقا را مفيد است.

زنجبیل: مقوى قوت هاضمه و معده و كبد و مفتح سده جگر و مبهي و محلل رياح غليظ معده و امعا و مقطع بلاغم و رطوبات غليظ چسبيده به سطح معده و امعا و غيرها و مجفف آن‌ها و ملين طبع و مخرج خلط غليظ و رطوبات دماغي و حلق و برودت اعصاب بوده و جهت فالج و كرم معده و يرقان سدى و تقطير البول حادث از برودت و ضعف آلات بول و اسهال كه از فساد غذا باشد مفید است.

سکبینج: مسخن و ملطف و جالي و محلل رياح و قولنج و اورام صلبه و طحال و غير اينها و مسهل ماء اصفر و بلغم غليظ و لزج و جاذب آن از عمق بدن و مفاصل است كه به آن‌ها چسبيده باشند. دارای قوت ترياقي و مصلح ادويه مسهله و مانع نكايت آن‌ها و قاطع فضول غليظ سينه و ریه و مسكن درد آن و درد مفاصل و ظهر و وركين و طحال و نقرس و مغص و قاتل جنين و مخرج آن و مدر بول و حيض‏ است.

آشاميدن آن جهت امراض بارده بلغمي و اعصاب و برودت آن‌ها و صداع بارد و صرع و فالج كه حس و حركت در آن زائل شده باشد و جهت اوجاع مفاصل‏ مفید است.

آشاميدن آن جهت تنقيه صدر و استسقا و اسهال ماء اصفر و اخراج سنگ كلیه و مثانه و حميات بلغمي و سوداوي دائره و قولنج بلغمي و ريحي و بواسير و رياح آن و برودت كبد و امعا و مقعده و رحم و تحليل خنازير و تقويت باه‏ مفید است.

آب تره (کراث):  مفتح و ملطف و مبخر است. خوردن آن منقي قصبه ریه و مفتح سده جگر و مقوى هاضمه و كمر و ملين طبع و رافع قولنج و مدر بول و حيض و بعد از طعام مانع ترش شدن آن و اعانت بر هضم و تليين طبع و تقويت باه است. آب آن به قدر سه مثقال و نيم قاطع خون بواسير و محرك باه‏ است.

این دارو در مجموع برای درمان بیماری‌های اعضایی چون ریه، مفاصل، و رحم مفید است که از بلغم غلیظ نشات گرفته باشد. ترکیب این فراورده به هضم غذا و تسخین معده و کبد کمک کرده و در نتیجه اخلاط سالمی تولید می‌شود که در اعضای ضعیفی چون مفصل تجمع نمی‌یابد و فضولات زیادی تولید نمی‌کند. همچنین تحلیل ریاح و مواد غلیظ مجتمع در اعضای مذکور و دفع آنها باعث رفع بیماری و وجع ناشی از آن مواد می‌شود.

اجزاء فراورده: تخم شاهی (تره تیزک)، تخم کرفس، تخم شنبلیله، تخم زنیان، زنجبیل، سکبینج، آب تره (کراث)

نحوه اثر دارو از دید طب سنتی: مفتح، محلل ریاح، جالی، مقطع و مسهل بلغم، ملطف

مزاج کلی دارو: گرم و خشك

منع مصرف: در افراد دارای معده گرم مصرف نشود. در گرم مزاجان با احتیاط تجویز شود.

در التهاب و عفونت و تب‌ها، مبتلایان به تنگی مجاری صفراوی یا سنگ کیسه صفرا و هپاتیت و اسهال صفراوی و دموی، آلرژی و درماتیت و انواع خونریزی‌ها ممنوع است.

شب‌ها مصرف نشود و در صورت نیاز به تقسیم وعده‌های مصرف دارو، صبح و عصر تجویز شود.

عوارض جانبی: این دارو با خاصیت گرمی موجب تحلیل رطوبات می‌شود که می‌تواند مبخر و آزار دهنده شود و ممکن است بیماران به‌خصوص گرم مزاجان دچار عوارض ناشی از صعود ابخره از جمله سردرد و سرگیجه شوند. این فراورده می‌تواند باعث به جریان انداختن حیض یا تشدید آن شود.

ممکن است باعث سوزش مجاری گوارشی و در افراد حساس باعث واکنش‌های آلرژیک شود. در این افراد بهتر است دارو با دوز حداقل شروع شود و در صورت بروز عوارض همراه با آب انار یا شربت آبلیمو استفاده شود.

دستور مصرف: یک تا دو کپسول پیش از صبحانه میل شود.

تداخلات دارویی: تاکنون گزارش نشده است. در مصرف کنندگان داروهای ضد انعقادی و ضد پلاکتی با احتیاط تجویز شود. مبتلایان به دیابت باید قند خون را به دقت کنترل کنند.

مصرف در حاملگی و شیردهی: در این دو دوره مصرف نشود.

نکات قابل توصیه: این دارو در بعضی افراد ایجاد لینت می‌کند. در گرم مزاجان و در فصل گرما با شربت‌های خنک مانند آب انار یا شربت نارنج و عرق کاسنی و شاهتره مصرف شود.

برای تحلیل رطوبات در بافت‌هایی که ضخامت دارند (مانند کیست استخوانی و رحم و سینه) از کپسول سکبینج استفاده می‌شود. کپسول سکبینج برای درمان مادة مستحکم در مفصل مصرف می‌شود.

اگر بلغم غلیظ عامل ایجاد تنگی کانال نخاعی باشد کپسول سکبینج مفیدتر از سورنجان مویزی و در ابدان خشک سورنجان مویزی بهتر از سکبینج است.

منابع:

عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
عقیلی خراسانی، قرابادین کبیر، موسسه تحقیقات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 2007
قاینی هروی، قرابادین صالحی، موسسه تحقیقات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 2004
American Herbal Products Association's Botanical Safety Handbook-CRC Press (2013)
PDR 2008

کپسول هلدی

موارد مصرف: دافع رطوبات غلیظ به‌خصوص از رحم، رافع سودا از مغز و سیستم عصبی، نافع در فالج و خدر ناشی از اختناق رحم

توضیحات:

هلیله زرد: مسهل به عصر صفرا و بلغم رقيق و مقوّى معده و دِماغ و حواس و ذهن و مفتّح سدد و جهت دوار و سدر نافع است. آشاميدن و اسهال بدان براى صرع صفراوى‏ مفید است. مجموع آن جهت خفقان و صداع و غثيان و جذام و حميات مركّبه و درد سر و استسقاء و رياح بواسير و بواسير و منع صعود بخار به دماغ و تصيفه رنگ رخسار و اطفاى نايره سودا كه از احتراق صفرا باشد نافع‏اند.

زردچوبه: جالي بصر و مفتح سده جگر و جهت استسقا و يرقان نافع‏ است.

روناس: مفتّح سدد و مدرّ بول و حيض و شير و عرق و مقوّى معده و مسقط جنين‏ است. آشاميدن آن با عسل جهت فالج كه به بي‌حسى عضو باشد و جهت لقوه و سستي اعضا و يرقان و تقويت معده و ادرار بول غليظ بسيار و حيض و شير و عرق النسا مفید است. ضماد آن جهت فالج و سایر امراض بارد عصباني نافع است.

حنظل: محلل و مقطع و مسهل اقسام بلغم و جاذب اخلاط بلغمي از عمق بدن است.‏ آشاميدن آن جهت امراض سر بارد مانند صداع و شقيقه و فالج و لقوه و صرع و نسيان و منع نزلات مزمن به چشم مفید است. آشاميدن آن به تنهائي يا با ادويه مناسب جهت امراض معده و امعا و كبد و كلیه و مثانه و رحم و مفاصل و استسقا و جذام و داء الحيه و داءالفيل و سایر امراض سوداوي و بواسير مفید است.

ملح اندرانی: مقوى فهم و ذهن و مسهل بلغم و لزوجات و رافع تخمه طعام و جشا می‌باشد.

اجزاء فراورده: هلیله زرد، زردچوبه، روناس، حنظل، ملح اندرانی

نحوه اثر دارو از دید طب سنتی: مقوی دماغ، محلل، مقطع و مسهل اقسام بلغم و سودا، مقوی حواس، مفتح سدد، تقویت معده

مزاج کلی دارو: گرم و خشک

منع مصرف: به دلیل وجود هلیله، در سرفه حاد، اسهال حاد و دیسانتری در مرحله ابتدایی ممنوع است.

عوارض جانبی: گزارشی موجود نیست. کپسول هلدی در برخی موارد ممکن است منجر به افت قند شود. اسهال و دل پیچه و تهوع و سوزش مخاط مجاری گوارشی ممکن است از عوارض آن باشد. ممکن است باعث درماتیت تماسی شود.

دستور مصرف: هر 12 ساعت یک تا دو کپسول با آب میل شود.

تداخلات دارویی: تاکنون گزارش نشده است. در صورت مصرف همزمان با داروهای ضد انعقادی، ضد پلاکتی، و داروهای کاهنده قندخون احتیاط شود.

مصرف در حاملگی و شیردهی: در این دو دوره مصرف نشود.

منابع:

عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
American Herbal Products Association's Botanical Safety Handbook-CRC Press (2013)
PDR 2008

کپسول فاوانیا سپاری

خواص دارو: معین حمل؛ کمک به رفع ناباروری زنان؛ بهبود ضعف و سستی رحم.

اجزای دارو: عود الصّلیب ؛ فوفل؛ جوز بوا ؛ قرنفل، برگ شاه‌دانه ؛ شکر طبرزد.

زمان، مقدار، و روش مصرف: پیش از صبحانه، دو کپسول.
 

کپسول تریاق اربعه

موارد مصرف: پادزهر سموم، دفع بیماری‌های سرد و قولنج و باد، پاکسازی رحم

توضیحات:

جنتیانا: قابض و به‌غايت ملطف و جالي و محلل و منقي و مفتح سدد و مسكن اوجاع بارد و به سبب قوت قابضه و ترياقيه كه دارد حمايت كننده قلب از اذيت سموم است و مدر بول و مخرج جنين است و آشاميدن آن جهت امراض مذكور و ورم جگر و سپرز و عسر البول و احتباس حيض مفید است. آشاميدن مقدار يك مثقال عصاره آن با آب جهت درد پهلو و معده و كبد بارد و سقطه و وهن عضل و اطراف آن و التواى (پیچش) عصب نافع‏ است.

حب الغار: محلل و مفرح و مقوى و مدر و ترياق سموم‏ است. آشاميدن حب آن جهت تحليل رياح غليظ و مغص و قولنج و امراض جگر و سپرز و با عسل جهت قرحه امعا مفید است. حب آن مفتت حصات و حمول آن مسقط جنين‏ است. جهت اوجاع مفاصل و اعصاب و درد كمر و غيرها مفید است.

زراوند طویل: ترياق سموم نباتي و حيواني و جالي و جاذب و محلل و مقطع بلغم و مفتح سدد و مفتت حصات و مدر بول و حيض و كشنده كرم معده و حب القرع و قمل بدن و جهت استرخاى عصب و تشنج امتلائي و تنقيه سينه و كبد و تصفيه رنگ رخسار و دفع رياح‏ مفید است. فرزجه آن جهت احتباس حيض مجرب و در اخراج جنين به‌غايت مؤثر است.

مرّ مکی: جالي و مجفف و قابض بي لذع و مفتح و منضج و مسهل و ملين و ملزق و محلل رياح و اورام بارد بلغمي و از جمله ادويه جليله و عظيم النفع است و داخل تراكيب كبار كرده مى‏شود و حافظ و مانع تعفن اخلاط است. آشاميدن آن با اشياى مناسبه جهت امراض سينه و سرفه مزمن رطوبي و ربو و عسر النفس و نفس الانتصاب و درد پهلو و سينه مفيد است. آشاميدن صافى خالص آن جهت استرخاى معده و نشف رطوبات آن و تنقيه اعضاى باطني و تحليل نفخ و رياح و خون منجمد در رحم و تليين بطن و اسهال ماء اصفر و بلغم و قروح امعا و سحج و مغص ريحي و بلغمي و ورم طحال و اخراج ديدان و حب القرع و جنين و ادرار بول و حيض موقوف شده و وجع كلیه و مثانه و تليين صلابت آن و تفتيح و انضمام فم آن مفید است. همچنین، آشاميدن و ضماد كردن آن جهت اوجاع مفاصل و عرق النسا و نقرس‏ مفید است.

در قرابادین کبیر چنین آمده که تریاق اربعه، محلل رياح غليظ و مصلح كبد و طحال است اصلاحى عظيم و مفتح سده‌ها و از براى سم مار و عقرب و عنكبوت و جميع جانوران گزنده زهردار و صرع و خفقان و جميع امراض بارد نافع است و ادرار فضلات محتبس به سبب برودت و اخراج جنين ميت و تسهيل ولادت مي‌كند و قولنج مي‌گشايد و جميع امراض بارد را نافع است. 

اجزاء فراورده: حب الغار، جنتیانا، عسل، زراوند طویل، مرّ مکی

نحوه اثر دارو از دید طب سنتی: محلل ریاح و اورام بارد، مفتح سدد، قابض، مدر و مدر طمث، دارای قوه تریاقی

مزاج کلی دارو: گرم و خشک

منع مصرف: در افراد مبتلا به خونریزی‌های داخلی (مانند خونریزی شدید زنان) ممنوع است.

عوارض جانبی: در برخی افراد موجب سردرد و آبریزش از چشم می‌شود. در این صورت مصرف دارو را به مدت 3 الی 5 روز قطع کنند. در ابتدای مصرف این دارو، احتمال دارد که بیمار دچار درد مفاصل شود، که نشانه ریزش مواد و در حقیقت نشانه عمل کردن داروست و نه عوارض آن.

ممکن است باعث یبوست شود که در این صورت بهتر است همراه با گلقند تجویز شود.

دستور مصرف: دو تا چهار کپسول صبح ناشتا و شب موقع خواب

تداخلات دارویی: در مصرف کنندگان داروهای رقیق کننده خون مانند وارفارین، هپارین، و داروهای ضد پلاکتی با احتیاط مصرف شود.

مصرف در حاملگی و شیردهی: در دوران حاملگی و شیردهی ممنوع است و بهتر است حتی الامکان برای اطفال زیر 12 سال نیز استفاده نشود و داروهای جایگزین به‌کار رود.

نکات قابل توصیه: پس از مصرف تریاق اربعه به دلیل حرکت اخلاط برای دفع شدن، ممکن است ریزش اخلاط در اعضای ضعیف رخ دهد و این اعضا دردناک شوند. در این‌صورت می‌توان به مدت سه الی هفت روز دارو را قطع کرد و مجددا شروع کرد.

منابع:

عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
عقیلی خراسانی، قرابادین کبیر، موسسه تحقیقات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 2007
American Herbal Products Association's Botanical Safety Handbook-CRC Press (2013)
PDR 2008
 

کپسول ماسک البول

خواص دارو: نافع در شب‌ادراری کودکان و سلس البول بزرگسالان؛ رافع زودانزالی، استرخای مثانه و مجاری ادراری.

اجزای دارو: زیرۀ سیاه، کندر، حبّ الآس (مکد. یک واحد).

زمان، مقدار، و روش مصرف: پیش از صبحانه، دو کپسول.

ملاحظات مصرف: درصورت ایجاد یبوست، از معجون گلقند استفاده شود. در افرادی که دچار تنگی مجاری صفراوی و پروستاتیت هستند با احتیاط تجویز شود.
 

کپسول جیسو

موارد مصرف: مفرح و مقوى قوى و ارواح و باه
 
توضیحات: این دارو در کتب قدیم، بیخ زرین گیاه نامیده ‌شده است و با گیاه زرین گیاه متفاوت است و معمولا از چین و سرزمین زیربادات که منطقه‌ای بین چین و هند بوده به ایران آورده می‌شده و چنین گفته شده که اگر مقدار کمی از آن با گلاب ساییده شود نشاط آور و تقویت کننده نیروهای بدنی و نیروی جنسی است و حتی می‌تواند همراه با غذاهایی مانند آبگوشت مصرف شود.
جین سینگ به عنوان تقویت کننده در زمان خستگی و ناتوانی، کاهش استقامت و نیروی حیاتی، ظرفیت کار کردن و تمرکز و در حین نقاهت مورد استفاده قرار می‌گیرد.
جین سینگ در طب عامیانه برای کم اشتهایی، لاغری بیش از حد، اضطراب، عقیمی، نورالژی و بی‌خوابی مصرف می‌شود اما در طب چینی جهت خلط خونی، اختلالات گوارشی و استفراغ؛ و در هومیوپاتی برای روماتیسم و ضعف و ناتوانی کاربرد دارد.
• جین سینگ اثراتی قوی بر آبشار التهابی دارد و به همین دلیل به صورت سنتی برای مقابله با کانسر معده، کبد، حلق و پانکراس مورد استفاده قرار گرفته است. مهم‌ترین جزء فعال جین سینگ، انواع جینسوئید (نوعی ساپونین استروئیدی) است. این بخش از گیاه فعالیت‌های مختلفی در بافت‌های گوناگون دارد. جین سینگ معمولا برای تقویت سلامتی جسمی و روانی و درمان خستگی و ضعف و افسردگی خفیف، کاهش گلوکز خون و کلسترول و تنظیم سیستم ایمنی مورد استفاده قرار گرفته است. 
• جین سینگ در بدن اثری تعدیل کننده دارد و این کار را با افزایش مقاومت طبیعی بدن در برابر استرس‌های فیزیکی، شیمیایی، و بیولوژیک و بدون مختل کردن عملکرد فیزیولوژیک انجام می‌دهد. 
• بخش‌های شبه هیستامین و اجزای هورمونی جدا شده از ریشه جین سینگ، عامل اثرات استروژنی آن محسوب می‌شوند. 
و این گیاه دارای خاصیت آنتی اکسیدانی است که خود با افزایش فعالیت گلوتاتیون پراکسیداز کبدی باعث محافظت از کبد می‌شود.
• در آزمایشگاه نشان داده شده که اجزای ضد پلاکتی جین سینگ، تجمع پلاکت، رهاشدن و تشکیل ترومبوکسان را مهار می‌کنند. جین سینگ پاکسازی الکل خون را افزایش و سطح اتانول خون را کاهش می‌دهد. همچنین، عملکرد هموستاتیک دارد.
• پایش بیماران مسنی که به دلیل مصرف دارو یا الکل دچار مسمومیت کبدی مزمن شده و عصاره جین سینگ دریافت کرده بودند نشان داد که این گیاه در سم زدایی کبد مؤثر است.
• مطالعه آزمایشگاهی بر بخش ساپونین جین سینگ، افزایش حرکت و پیشروی اسپرم را نشان داده است. همچنین، مصرف جین سینگ در زنان بعد از یائسگی برخی علایم مانند خستگی، بیخوابی، و افسردگی را تسکین داده است.
• در یک مطالعه کارازمایی بالینی تجویز 400 میلی‌گرم روزانه جین سینگ بر روی تفکر انتزاعی و بروز واکنش سریعتر در موارد ساده تاثیر مثبت داشته است.
• مطالعات متعددی نشان داده که اجزای مختلف جین سینگ دارای خاصیت کاهنده قند خون هستند. در بیماران دیابتی، جین سینگ باعث کاهش قند خون ناشتا، hemoglobin A1c، و وزن و بهبود عملکرد روانی-جسمی شد.
• جین سینگ در افراد دچار اختلال نعوظ به عنوان جایگزین مؤثری برای رویکردهای تهاجمی عمل کرده است.
• جین سینگ در محیط آزمایشگاه فعالیت سلول‌های ایمنی killer cell و سیتوتوکسیسیته سلولی وابسته به آنتی بادی در سلول‌های تک هسته‌ای را افزایش داده است. 
• در یک مطالعه بالینی، تجویز عصاره جین سینگ، موارد ابتلا به آنفلوانزا یا سرماخوردگی را کاهش داد و باعث بالا رفتن تیتر آنتی بادی و سطح natural killer cell شد.
• جین سینگ اختلال عملکرد اندوتلیال عروق مبتلایان به هیپرتانسیون را بهبود بخشیده است. 
 
اجزاء فراورده: ریشه زرین گیاه
 
نحوه اثر دارو از دید طب سنتی: مفرح و مقوى قوى و ارواح و باه
 
مزاج کلی دارو: گرم 
 
منع مصرف: 
• در مبتلایان به فشارخون بالا، عفونت حاد، آسم، بیماران مبتلا به هیپرکینزی (حرکت عضلانی غیرقابل کنترل)، هیستری، مانیا،‌ اسکیزوفرنی، یا افراد عصبی و هیجان زده ممنوع است.
• به دلیل احتمال اثرات شبه استروژنی از مصرف جین سینگ در این موارد اجتناب شود: کانسر پستان، خونریزی واژینال غیرطبیعی بدون تشخیص، ترومبوفلبیت فعال یا اختلال ترومبوآمبولیک یا حاملگی.
• در کاردیوپاتی، فشارخون بالا، فشارخون پایین، و درمان با استرویید، داروهای ضد انعقاد یا ضد پلاکت با احتیاط مصرف شود.
 
عوارض جانبی: رایج‌ترین عوارض جانبی جینسینگ عبارتند از عصبی شدن و هیجان که معمولا کاهش می‌یابد. ممکن است باعث بی‌خوابی، درد پستان، و خونریزی واژینال شود. عوارض عمومی آن عبارتند از بی‌خوابی، خونریزی از بینی، سردرد، عصبی شدن، و استفراغ.

در یک مطالعه مروری سیستماتیک بر کارآزمایی‌های بالینی فراورده‌های حاوی جینسینگ تنها، عوارض جانبی نسبتا اندکی گزارش شده است که عبارتند از اسهال و سایر اختلالات گوارشی، اضطراب، مشکلات مربوط به خواب، درد ناحیه اپیگاستر، آنفلوانزا/ سرماخوردگی، سردرد، کهیر تماسی، خارش، سوزش چشم، احساس برانگیختگی، افزایش اشتها، بثورات پوستی، lighter hand، و احساس فشردگی و سفتی در پوست. 
واکنش‌های آلرژیک نسبت به جینسینگ آسیایی گزارش شده است.
دستور مصرف: هر 12 الی 24 ساعت، یک عدد کپسول
 
تداخلات دارویی: 
• این گیاه نباید همراه با داروهای محرک شامل قهوه، داروهای آنتی‌سایکوتیک یا در طی درمان با داروهای هورمونی مصرف شود.
• در مصرف همزمان با انسولین، وارفارین، فنلزین، دیورتیک‌های لوپ، احتیاط شود.
• مواردی از کاهش لخته شدن خون در بیمارانی که وارفارین و جینسینگ آسیایی مصرف می‌کردند گزارش شده است. در صورت امکان از مصرف همزمان جینسینگ با داروهای ضدانعقاد اجتناب شود.
• از مصرف همزمان جینسینگ و مکمل‌های جینسینگ با ژرانیوم در زمان مصرف دیورتیک‌های لوپ اجتناب شود.
• بیماران تا چند ماه پس از قطع داروهای اعصاب از دسته مهارکننده منوآمین اکسیداز و در زمان مصرف این نوع دارو باید از مصرف جینسینگ اجتناب کنند.
 
• در زمان مصرف همزمان جینسینگ با نیفدیپین، یا داروهای هورمونی خوراکی و موضعی احتیاط شود.
• جینسینگ نباید همزمان با دیژیتال مصرف شود.
مصرف در حاملگی و شیردهی: در این دو دوره ممنوع است.
 
نکات قابل توصیه: گزارشات موردی، فعالیت شبه استروژنی جینسینگ را نشان می‌دهد. اگر علایم استروژنیک مثل درد پستان یا خونریزی غیرطبیعی پریود ایجاد شد دوز جینسینگ باید کم شود.
 
منابع:
1- عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
2- ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
3- American Herbal Products Association's Botanical Safety Handbook-CRC Press (2013) 
4- PDR 2008
 

کپسول صبر ملین

خواص دارو: مسهل به عصر؛ منقّی معده، کبد، روده.

اجزای دارو: هلیلۀ زرد؛ صبر زرد؛ عسل کف‌گرفته.

زمان، مقدار، و روش مصرف: نیم‌ساعت پیش از ناهار، یک کپسول با آب گرم.

ملاحظات مصرف: در روزهای اول مصرف، این دارو اسهال آبکی ایجاد می‌کند، ولی کم‌کم مدفوع ذی‌قوام می‌گردد. در بارداران و افراد مبتلا به بواسیر مصرف نشود.
 

کپسول فودنج

موارد مصرف: مدر حیض، ادرار و عرق؛ رفع سکسکه و حالت تهوع

توضیحات:

پونه: به‌غايت ملطف است. جهت تنقيه فضول سينه و معده و سوزش آن و فواق و غثيان و تحليل رياح و استسقا و يرقان و اخراج مشيمه و ادرار عرق و بول و حيض و اسهال سودا مفید است. مضر امعاست و مصلح آن كتيراست.

کتیرا: مغرى و با تجفيف كمي و شكننده حدت ادويه حاده و مغلظ خون و مواد رقيق و ملين صلابات و مسكن لذع و حدت اخلاط و ادويه حاد مشروب از امعا و مقوى فعل آن‌هاست به‌سبب غرويت و تليين و ازلاقى كه دارد.

اجزاء فراورده: پونه، کتیرا

نحوه اثر دارو از دید طب سنتی: ملطف، محلل ریاح، مدر

مزاج کلی دارو: گرم و خشك

منع مصرف: افرادی که دچار افراط حیض هستند، همچنین افرادی که در نقاط مختلف بدن دچار خونریزی هستند.

عوارض جانبی: در بعضی افراد ممکن است باعث تهوع یا احساس سنگینی معده شود.

دستور مصرف: هر 8 ساعت 1 تا 2 کپسول میل شود.

تداخلات دارویی: تاکنون گزارش نشده است.

مصرف در حاملگی و شیردهی: در این دو دوره مصرف نشود.

نکات قابل توصیه: در زمانی که دارو برای برقراری حیض مورد استفاده قرار می‌گیرد باید پس از شروع حیض قطع شود و در صورت صلاحدید پزشک معالج دوباره بعد از اتمام دوره حیض شروع شود. در مقالات ثابت شده که پونه می‌تواند از یائسگی زودرس جلوگیری کند یا باعث کاهش سطح خونی فاکتور هورمونی عامل یائسگی شود.

منابع:

عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
American Herbal Products Association's Botanical Safety Handbook-CRC Press (2013)
PDR 2008
Roshanak Mokaberinejad, Elham Akhtari, Mojgan Tansaz, Soodabeh Bioos, Mohammad Kamalinejad, Nafiseh Zafarghandi, Ali Ghobadi, Farnaz Sohrabvand, Ali Akhbari. Effect of Mentha longifolia on FSH Serum Level in Premature Ovarian Failure. Open Journal of Obstetrics and Gynecology, 2014, 4, 356-360.
 

کپسول قابض (قرص کوکنار)

خواص دارو: نافع در قرحۀ ریه، درد سینه، ذات الریه، ذات الجنب؛ رافع حرقة البول، بول الدم، نفث الدم، قرحۀ کلیه و مثانه، اسهال خونی، سرفه، تب.

اجزای دارو: گل سرخ، صمغ عربی؛ نشاسته، کتیرا، ربّ السّوس؛ تخم خشخاش سفید، تخم خشخاش سیاه؛ طباشیر سفید؛ زعفران.

زمان، مقدار، و روش مصرف: هر هشت ساعت، 1-2 کپسول با آب خنک.

کپسول چوب چینی (سودا)

موارد مصرف: مفرّح؛ محلّل سودا؛ نافع براي ماليخوليا، بواسير، وسواس، و قروح و امراض سوداوي
 
توضیحات: از اجزای مهم این داروی مرکب، چوب چینی است که به سرعت به نقاط دور و عروق ریز بدن نفوذ می‌کند. این گیاه مرکب القوی و مایل به حرارت و یبوست است و در درمان انواع بیماری‌ها با سبب سوداوی (مانند جرب، حکه، تب ربع، نواصیر، داءالفیل، اورام صلبه، بهق و برص سیاه و مالیخولیا ناشی از احتراق بلغم) مفید و مؤثر است. سایر اجزای این دارو نیز از خواص سودمندی چون تقویت دل و دماغ و معده و حرارت غریزی، تریاقیت، ایجاد فرح، تسکین درد مفاصل، تقویت باه و ایجاد انعاظ برخوردارند. از بین این اجزا به خصوص لاجورد مورد استفاده در دارو که به شکل نانو درآمده دارای این خواص است: جالى و صاف كننده اخلاط از كدورات و مسهل سودا و اخلاط غليظه مخلوط به خون و بالخاصيت دافع سوداى حوالى قلب و امراض سوداويه و غم و هم و توحش و بخارات غليظه و مفرح و مقوى قلب. در این دارو چوب چینی، حکم نفوذ دهنده اثر لاجورد مغسول به قلب و دماغ را دارد. 
 
اجزاء فراورده: زرنباد، جدوار، زراوند مدحرج، خولنجان، ماهيزهرج، ريوند چينی، افتيمون، هليله سياه، لاجورد مدبّرمغسول، تربد مدبّر، دارچين، سنبل‌الطيب، مصطكي، جوزبوا، زعفران، بسباسه، قرنفل، چوب چينی، عسل كف‌گرفته
نحوه اثر دارو از دید طب سنتی: مسهل سودا، مفرح، مقوی دل و دماغ و معده، مفتح سدد، محلل، ملطف، مصفی خون و ارواح 
 
مزاج کلی دارو: گرم و خشک
 
منع مصرف: در افراد مبتلا به آلرژی‌های پوستی با احتیاط تجویز شود (قرنفل، دارچین، جوزبوا، و خولنجان ممکن است باعث ایجاد درماتیت تماسی شوند). در مصرف کنندگان داروهای رقیق کننده خون مانند وارفارین، هپارین، و داروهای ضد پلاکتی با احتیاط مصرف شود. در افراد مبتلا به خونریزی‌های داخلی (مانند بیماری کولیت اولسروز یا خونریزی شدید زنان) ممنوع است.
به دلیل وجود ریوند در ترکیب دارو از مصرف آن در افراد دچار درد شکمی با منشأ ناشناخته، بیماری‌های التهابی روده، و کودکان زیر 12 سال خودداری شود.
 
عوارض جانبی: معمولا مصرف دارو با دوز توصیه شده عارضه‌ای ایجاد نمی‌کند.
 
دستور مصرف: هر 8 ساعت يك كپسول با آب ميل شود.
 
تداخلات دارویی: تاکنون گزارش نشده است. 
 
مصرف در حاملگی و شیردهی: در دوران حاملگی، شیردهی و اطفال زیر سه سال ممنوع است و در افراد زیر 14 سال با احتیاط مصرف شود.
 
نکات قابل توصیه: در افرادی که دارای سودای متعفن می‌باشند، احتمال دارد بعد از 40 روز از مصرف دارو، دچار تاول‌های متعفن شوند که پس از مدتی کاملا از بین می‌رود. این امر به دلیل عملکرد پاکسازی کننده داروست و عارضه محسوب نمی‌شود بلکه برای بدن مفید است.
 
 
منابع:
1- عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
2- ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
3- عقیلی خراسانی، قرابادین کبیر، موسسه تحقیقات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 2007
4- American Herbal Products Association's Botanical Safety Handbook-CRC Press (2013) 
5- PDR 2008

کپسول بسد محرق

خواص دارو: مقوی قلب، مفرح، قابض، مجفف، دافع وسواس و خفقان و ضعف معده

اجزای دارو: بسد

زمان و مقدار مصرف: روزی دو عدد کپسول 500 میلی گرمی

معجون جوارش آمله

موارد مصرف: تقویت معده و کبد و قلب و مغز، منع تصاعد ابخره، منع ریزش مواد به معده، ملین، اشتهاآور، دفع صفرا و رطوبات از معده
توضیحات: ضعف اجزای دستگاه گوارش از جمله معده و تاثیر حرارت بر فضولات باقیمانده در این اعضا منجر به تشکیل بخارات و بالا رفتن آنها به سمت سر و بخش‌های فوقانی بدن و در نتیجه بروز بیماری‌هایی چون نزله (ترشحات پشت حلق)، سردرد، سرگیجه، صداهای اضافه در گوش، درد کتف، و خواب‌های پریشان می‌شود. این ترکیب با جلوگیری از صعود بخارات و تقویت دهانه معده می‌تواند به هاضمه کمک کرده و از بیماری‌های مذکور جلوگیری کند و عملکرد مغز و بینایی را تقویت کند. جوارش آمله با تلیین، به دفع فضولات که عامل ایجاد بخارات هستند کمک می‌کند. این دارو به دلیل قبض، مسهل به عصر است و با این خاصیت، رطوبات زاید گوارش را دفع کرده و از ریفلاکس (بازگشت) محتویات و اسید معده به مری جلوگیری می‌کند. جوارش آمله به دلیل دفع سودا نوعی داروی مفرح نیز محسوب می‌شود.
اجزاء فراورده: میوه آمله، گلسرخ، عسل
نحوه اثر دارو از دید طب سنتی: قبض، تقویت معده و کبد و قلب، تلیین، اخراج سودا، حفظ اخلاط از تعفن، عملکرد مسهل بلغم رقیق به عصر
مزاج کلی دارو: گرم در اول
منع مصرف: انواع تب‌ها، قولنج (متناظر با گرفتگی‌های روده)
عوارض جانبی: عارضه جانبی خاصی گزارش نشده است.
دستور مصرف: برای جلوگیری از بخارات، پس از هر وعده غذا دو قاشق چای‌خوری میل شود. برای تقویت جهاز هاضمه پانزده تا سی دقیقه پیش از صبحانه و شب قبل خواب یک قاشق مرباخوری میل شود.
تداخلات دارویی: به دلیل تشدید لینت مزاج با داروهای شیمیایی مسهل و ملین همزمان مصرف نشود.
مصرف در حاملگی و شیردهی: تاکنون از مصرف این دارو در زمان بارداری و شیردهی عوارضی گزارش نشده است.
نکات قابل توصیه: در صورت مصرف طولانی مدت، عارضه جانبی خاصی ایجاد نمی‌کند.
منابع:
1.  عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
2.  ابن سینا، قانون فی الطب، جلد 1، بیروت: انتشارات العلامی، 2005

معجون گلقند

موارد مصرف: ملین؛ مقوی مغز، و معده؛ مفید در درمان فالج، وجع مفاصل، نقرس، عسرالبول؛ شکننده سنگهای کلیوی؛ مقوی هاضمه؛ منقی امعا از بلاغم؛ نافع حمیات عفنه بلغمی و سوداوی؛ مفید برای ضعف کبد ناشی از رطوبات

آثار دارو از دید طب سنتی: تقویت مغز، و معده؛ مانع صعود ابخره به دماغ؛ انضاج و تلطیف و تحلیل و تجفیف رطوبات غریبه (زاید) و تقویت اعضا؛ تلیین

توضیحات: یبوست یکی از مشکلات شایع جامعه امروزی است و مصرف بی رویه ملین و مسهل‌های شیمیایی موجود مشکلات متعددی برای بیماران ایجاد می‌کند. داروی گلقند در این زمینه مفید است و علاوه بر لینت ملایمی که ایجاد می‌کند به دلیل خشک کردن رطوبات زاید، تقویت اعضا در دفع فضولات، و جلوگیری از صعود بخارات و تشکیل نزله، در تسکین درد مفاصل، و بهبود وضعیت هاضمه موثر است. مداومت در مصرف این دارو در زمستان باعث حفظ صحت می‌شود.

اجزاء فراورده: گلبرگ گل سرخ، عسل

تداخلات دارویی: به دلیل تشدید لینت مزاج با داروهای شیمیایی مسهل و ملین همزمان مصرف نشود.

مزاج کلی دارو: گرم و خشک در دوم

عوارض جانبی: به دلیل دفع رطوبات ممکن است موجب تشنگی شود. در بعضی افراد می‌تواند منجر به لینت مزاج شدیدی شود.

منع مصرف: در انواع کولیت، با احتیاط و مطابق با نظر پزشک مصرف شود. در مبتلایان به انسداد روده، دردهای حاد جراحی، و کودکان زیر دو سال ممنوع است.

دستور مصرف: نیم‌ساعت پیش از ناهار یک قاشق مرباخوری با یک استکان آبجوش میل شود. در صورت نیاز مطابق دستور پزشک دوز دارو افزایش یا کاهش می‌یابد.

مصرف در حاملگی یا شیردهی: تاکنون از مصرف این دارو در زمان بارداری و شیردهی عوارضی گزارش نشده است.

نکات قابل توصیه: در صورت ایجاد لینت مزاج بیش از حد مقدار مصرف دارو کمتر شود.

منابع:

عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
عقیلی خراسانی، قرابادین کبیر، موسسه تحقیقات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 2007
ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
محمد اعظم خان، محیط اعظم، تصحیح و بازنویسی: رشید تفقد، تهران: انتشارات المعی، 2015

معجون قانصه

خواص دارو: معده و دستگاه گوارش را تقویت می کند و از لینت مزاج ناشی از ضعف معده جلو گیری می کند.

پوست قانصه، چه به صورت مفرد و چه به صورت ترکیبی، در درمان سه بیماری کاربرد دارد: ذرب دماغی، رفع تحجّر مواد در بدن (خصوصاً سنگ کلیه)، و رفع ضعف معده. همچنین، در تولید خون صالح نیز مؤثر است.

اجزای دارو: پوست سنگدان مرغ، پودینه، پوست بالنگ، هلیله زرد، گل سرخ، بهمن سرخ، بهمن سفید، صندل سفید، تخم گشنیز، آویشن، تخم مورد، عسل کف گرفته

زمان، مقدار، و روش مصرف: یک قاشق مربا خوری (پنج گرم) صبح ناشتا و یک قاشق مربا خوری شب هنگام خواب همراه آب میل شود.

لبوب مرکب

شکل دارویی: معجون

موارد مصرف: افزایش دهنده تعداد و رافع نقص موجود در شکل اسپرم، ایجاد نعوظ، افزایش میل جنسی، تقویت حرکت اسپرم

توضیحات: این معجون از ترکیب لبوب صغیر به همراه وِرِل و تخم انجره به دست آمده است. لبوب صغیر باعث افزایش منی، تقویت کلیه و آلت تناسلی، و ایجاد نعوظ می‌شود. در ترکیب لبوب مرکب، انجره منجر به اصلاح شکل اسپرم، و ورل باعث تقویت قوای جنسی و نعوظ و افزایش تعداد اسپرم می‌شود. تقویت کلیه نیز از خواص مهم این معجون است. براساس کتب طبی، وِرِل دارای طبع گرم و خشک و قادر به تقویت باه، تحریک، نعوظ و تولید اسپرم است. همچنین، گزنه که در کتب طبی، اَنْجُرَه نامیده می‌شود برای درمان بیماری‌های کلیه و تقویت قوه باه مفید و مؤثر است. لبوب مرکب به علت تبدیل ماده به منی و دفع مکرر آن می‌تواند موجب لاغری و از بین رفتن چربی بدن شود. در واقع، بلغم و چربی به ماده منی تبدیل می‌شود. بعد از مصرف 45 روز لبوب مرکب،‌ تولید اسپرم شروع می‌شود هرچند تولید و اصلاح یک ماده حداقل به سه ماه وقت نیاز دارد.

اجزاء فراورده: مغز پسته، مغز فندق، مغز چلغوزه، مغز نارگيل، مغز بادام، كنجد مقشّر، شکر فانیذ، جوزبوا، حب‌الرشاد، دارفلفل، اسپست، زنجبيل، كبابه چينى، كندر، بهمن سرخ، بهمن سفید، قدومه سرخ، قدومه سفید، ورل، تخم انجره، عسل کف گرفته.

آثار دارو از دید طب سنتی: مقوی اعضای رئیسه و معده و کلیه و هاضمه، مفتح، مرطب، مفرح، محلل ریاح، مبهی، ایجاد کننده نعوظ و ادرار منی، مفید برای امراض بارد عصب، ملطف اخلاط لزج، محلل اورام صلب (سخت)

مزاج کلی دارو: گرم در آخر درجه دوم و خشك در آخر درجه اول است.

منع مصرف: افراد دچار مانیا، یا دارای فعالیت بیش از حد جنسی. در مبتلایان به دیابت به دلیل وجود عسل در ترکیب دارو با احتیاط مصرف شود.

عوارض جانبی: مصرف اين دارو مي‌تواند وزن افراد چاق بلغمي‌مزاج را كاهش دهد.

تداخلات دارویی: جذب دارو در حالت ناشتا بیشتر است. مصرف ترشی‌ها، ماست و دوغ می‌تواند اثر دارو را کاهش دهد.

دستور مصرف: نيم‌ساعت قبل از صبحانه و شب موقع خواب، يك قاشق مرباخوري از دارو با يك استكان شير داغ ميل شود.

نکات قابل توصیه: در صورتي كه مصرف شير ايجاد اشكال كند، با آب گرم ميل كنند. نتیجه مصرف اين دارو پس از 3 ماه مشخص می‌شود. در افراد گرم مزاج بهتر است همراه با عرق کاسنی یا آب انار میخوش میل شود.

منابع:

عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
عقیلی خراسانی، قرابادین کبیر، موسسه تحقیقات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 2007
ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005

معجون لبوب صغیر

موارد مصرف: مقوی دماغ و کلیه و اعضای تناسل، نافع هُزال کلیه و ضعف و درد آن، نافع در سلس البول از سردی کلیه، مقوی باه، مولد منی، مقوی بدن، مفید برای ناقهین

توضیحات: لبوب از مغزها ساخته شده‌اند و بیشتر ادویه مورد استفاده در این دارو در تقویت بدن (به ویژه مغز و کلیه) و قوه باه می‌باشند.

پسته: منقي كبد و قليل الغذا و مسمن بدن و مقوى معده ورافع لاغرى گرده است.

فندق: مبهي و مقوى امعا و زياده كننده جوهر دماغ است.

چلغوزه: مبهي و مشهي طعام و مقوى اعصاب و اعضا و باه و جهت فالج و لقوه و خدر و رعشه‏ نافع است. مداومت خوردن حب الصنوبر كبار جهت استحكام اعضاى مسترخي‏ مفید است.

نارگیل: مقوى حرارت غريزى و مسمن بدن و مولد خلط صالح‏ و جهت توليد مني و تسخين کلیه و كمر مبرودين و ادرار بول و تقطير آن و سردى مثانه و درد آن‏ مفید است.

بادام: مفتح و حافظ قوت‌ها، حافظ جوهر دماغ و مولد مني و مسكن حدت آن و حدت بول و مسمن بدن است.

کنجد: مسمن بدن و مصلح اخلاط سوخته و ملين امعا و مقعد و محلل اورام حار است.

لسان العصافیر: جهت تقويت اعضاى تناسل و تحريك و زيادتي باه مفيد است.

جوزبوا: مفرح و ملطف و حافظ حرارت غريزى و مقوی باه مبرودين و جهت عسر البول‏ مفید است. 

حب الرشاد: به‌غايت محرك باه و مدر بول و رافع استرخاى كل بدن و مفتح سدد و مقوى اشتهاست.

دارفلفل: هاضم طعام و مقوى معده و مسخن احشا و محرك باه و زياده كننده مني و مدر بول و جهت تقويت پشت‏ مفید است.

اسپست: مبهي و مداومت خوردن آن با شكر مسمن و مولد خون صالح و مولد مني و شير و مسمن بدن است.

زنجبیل: مقوى هاضمه و معده و كبد و مبهي و رافع برودت اعصاب و جهت فالج و تقطير البول حادث از برودت و ضعف آلات بول‏ مفید است.

کبابه: مقوى معده و احشا و اعضاى باطنى و حابس سلس‌البول و بول در فراش‏ است.

کندر: حابس خون و نفث الدم و مقوى دل و قوت حافظه و جالب و مجفف رطوبات دماغى خصوصا با مصطكى‏ است.

بهمن سرخ و سفید: به‌غايت مقوى باه و دل و مسمن بدن و زياده كننده ماده مني و سرخ آن جهت تقويت باه و انعاظ قوي‌تر است.

قدومه سرخ و سفید: مشهي و مبهي و منعظ و مسمن بدن است.

شکر: ملين طبع و سريع النفوذ به عمق بدن و جهت تقويت ارواح و قُوى و كبد و تقويت باه و توليد خون صالح و استحكام اعصاب و عظام مفید است.

اجزاء فراورده: مغز پسته، مغز فندق، مغز چلغوزه، مغز نارگيل، مغز بادام، كنجد مقشّر، شکر فانیذ، لسان العصافیر، جوزبوا، حب‌الرشاد، دارفلفل، اسپست، زنجبيل، كبابه چينى، كندر، بهمن سرخ، بهمن سفید، قدومه سرخ، قدومه سفید، عسل کف گرفته.

آثار دارو از دید طب سنتی: مقوی اعضای رئیسه و معده و کلیه و هاضمه، مفتح، مسمن، ملین، مرطب، مفرح، محلل ریاح، مبهی

مزاج کلی دارو: گرم در درجه دوم و خشك در درجه اول

منع مصرف: افراد دچار مانیا، یا دارای فعالیت بیش از حد جنسی، مبتلایان به زخم معده و روده. در مبتلایان به دیابت به دلیل وجود عسل در ترکیب دارو با احتیاط مصرف شود.

عوارض جانبی: در افراد حساس به گیاهان دارویی ممکن است منجر به ایجاد درماتیت شود. این دارو بهتر است در مبتلایان به کبد چرب و چربی خون بالا پس از پاکسازی کبد مورد استفاده قرار گیرد.

تداخلات دارویی: جذب دارو در حالت ناشتا بیشتر است. مصرف ترشی‌ها، ماست و دوغ می‌تواند اثر دارو را کاهش دهد. به دلیل وجود زنجبیل در دارو در زمان مصرف همزمان با داروهای ضد پلاکت احتیاط شود.

بارداری و شیردهی: در بارداری ممنوع است. در دوران شیردهی تنها تحت نظر پزشک مصرف شود.

دستور مصرف: نيم‌ساعت قبل از صبحانه و شب موقع خواب، يك قاشق مرباخوري از دارو با يك استكان شير داغ ميل شود.

نکات قابل توصیه: در صورتي كه مصرف شير ايجاد اشكال كند، با آب گرم ميل كنند. در افراد گرم مزاج بهتر است همراه با عرق کاسنی یا آب انار میخوش میل شود. لبوب ساده به علت تقویت مغز می‌تواند در درمان آلزایمر مؤثر باشد.

منابع:

عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
عقیلی خراسانی، قرابادین کبیر، موسسه تحقیقات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 2007
ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
ناظم جهان، محمد اعظم، اكسير اعظم، دانشگاه علوم پزشكى ايران-مؤسسه مطالعات تاريخ پزشكى، طب اسلامى و مكمل - تهران، 1387 ه.ش.

معجون اطریفل صغیر

موارد مصرف: رفع استرخای معده، دفع رطوبات زاید دستگاه گوارش و مفاصل، تقویت اعضا.

توضیحات: اطریفل، معجونی است که معمولا از سه یا پنج نوع میوه تهیه می‌شود که عبارتند از هليله كابلى، هليله زرد، هليله سياه، بليله، و آمله. خاصيت اطريفل، تقويت اعضاى عصبى و دباغت آلات غذا از فضولات جمع شده در آن است. در صورت مصرف درازمدت، دافع رطوبات زاید جهاز هاضمه و مفاصل، مانع ریزش مواد به اعضا، رافع درد مفاصل و زایل کننده چاقی است و سبب تقویت هاضمه و لینت مزاج می‌شود.

اطریفل صغیر در امراض دماغیه و قطع ابخره و تقویت اعضا و دماغ و معده مفید است. نیکوکننده هضم و ناشف رطوبات زاید و تولید کننده خون پاک لطیف صافی از رطوبات بلغمی است.

برای رطوبت معده و استرخای آن و غلبه رطوبات در بدن و ریاح بواسیر و استرخاء مقعد نافع است. مداومت آن مانع سفیدشدن مو و مقوی دماغ و نیکوکننده رنگ رخسار و نافع نسیان می‌باشد. همچنین به دلیل تقویت دماغ و منع صعود ابخره، برای سرگیجه نافع است.

اجزاء فراورده: هلیله سیاه، بلیله، آمله، هلیله زرد، هلیله کابلی، روغن بادام شیرین یا روغن گاو، عسل کف گرفته  

آثار دارو از دید طب سنتی: مسهل بلغم و صفرا و سودا، مفتح سده، مقوی معده، مجفف رطوبات، و قابض.

مزاج کلی دارو: معتدل.

منع مصرف: در افراد مبتلا به یبوست همراه با گلقند مصرف شود.

در تب، سرفه حاد، اسهال حاد و دیسانتری در مرحله ابتدایی ممنوع است.

عوارض جانبی: مداومت بر خوردن اطریفل صغیر موجب لاغری است. مصرف طولانی مدت آن گاهی تولید قولنج می‌کند.

دستور مصرف: نيم‌ساعت پيش از صبحانه، يك قاشق مرباخوري از دارو با آب ميل شود.

در صورت نیاز طبق دستور پزشک معالج قبل از خواب هم تجویز می‌شود.

تداخلات دارویی: گزارشی موجود نیست. تمام اجزای این دارو خاصیت کاهنده قند خون دارند.

مصرف در حاملگی و شیردهی: مصرف بیش از یک هفته در این دو دوره توصیه نمی‌شود.

نکات قابل توصیه: در صورت نیاز به مصرف دراز مدت بهتر است در هر وعده، دو قاشق مرباخوری گلقند با یک قاشق مرباخوری اطریفل صغیر مخلوط شود. مداومت به اطریفل موجب لاغری بدن است.

منابع:

عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
عقیلی خراسانی، قرابادین کبیر، موسسه تحقیقات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 2007
American Herbal Products Association's Botanical Safety Handbook-CRC Press (2013)
PDR 2008

معجون مبدل المزاج - آذاراقی (گرمابخش)

شکل دارویی: معجون و کپسول

موارد مصرف: مبدل مزاج از سردی به گرمی بدون ایجاد احتراق در خون، نافع در فالج، استرخا، امراض و اوجاع بارده (مثل درد مفاصل)، عرق النسا، سلس البول و بی اختیاری ادرار، ترک اعتیاد به افیون.
 
توضیحات: آذاراقی که جزء اصلی این داروست صرف نظر از کیفیت گرم و خشک خود، مزاج سرد ردیء را به مزاج گرم نیکو تبدیل می‌کند ولی حتما باید در وقت نیاز و همراه با مصلحات خورده شود. این گیاه برای درمان بیماری‌های سیستم عصبی مانند فالج، استرخا، درد كمر، و وجع مفاصل نیز مؤثر دانسته شده است. 
سایر اجزای این دارو نیز از خواص سودمندی چون تقویت دل و دماغ و معده و حرارت غریزی، تریاقیت، ایجاد فرح، تسکین درد مفاصل، و تقویت باه برخوردارند و با کمک تصفیه خون و ارواح از اخلاط سوداوی، تجفیف رطوبات، دفع اخلاط سوداوی یا بلغمی از بدن، تفتیح سدد، به تقویت اعضای رئیسه و امعا و کلیه کمک می‌کنند و باعث برطرف شدن سوءهاضمه ناشی از سردی مزاج احشا می‌شوند. 
اجزاء فراورده: اذاراقی مدبر، گل گاوزبان، اسطوخودوس، کتیرا، مغز نارگیل، چلغوزه، هل، زرنباد، شقاقل، صندل سفید، آمله، هلیله سیاه، قرنفل، عود هندی،‌ عسل کف گرفته
 
نحوه اثر دارو از دید طب سنتی: مبدل مزاج بسیار سرد ردیء فاسد به مزاج حار جید صالح، مسهل سودا و اخلاط محترق، مفرح، مقوی ارواح و اعضای رئیسه، مفتح سده، مسخن، هاضم طعام
 
مزاج کلی دارو: گرم و خشک
 
منع مصرف: در افراد با سابقه آلرژی به گیاهان دارویی (به‌خصوص اسطوخودوس، میخک، هل، زرنباد) با احتیاط تجویز شود. در بیماران با سابقه بیماری قلبی تجویز نشود.
 
عوارض جانبی: معمولا مصرف دارو با دوز توصیه شده عارضه‌ای ایجاد نمی‌کند. در بعضی افراد ممکن است باعث تپش قلب یا گرگرفتگی یا ایجاد بثورات پوستی شود. در این صورت دارو باید قطع شود. 
در این دارو آذاراقی با شیر اصلاح شده و با این دوز مصرفی، سمیتی ندارد اما مصرف خودسرانه و بیش از دوز توصیه شده می تواند منجر به عارضه شود.
 
دستور مصرف: یک کپسول 500 میلی‌گرمی (یا یک نخود از معجون) قبل از صبحانه و قبل از شام.
تداخلات دارویی: تاکنون گزارش نشده است. 
 
مصرف در حاملگی و شیردهی: در دوران حاملگی و شیردهی ممنوع است و بهتر است حتی الامکان زیر 16 سال نیز استفاده نشود و داروهای جایگزین به‌کار رود.
 
نکات قابل توصیه: این دارو به دو شکل معجون و کپسول ارائه شده است. برای تهیه کپسول، معجون پس از گذشت زمان ادراک، مجددا خشک شده و برای سهولت مصرف به‌صورت کپسول 500 میلی ارائه می‌شود. 
 
منابع:
1- عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
2- ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
3- عقیلی خراسانی، قرابادین کبیر، موسسه تحقیقات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 2007
4- American Herbal Products Association's Botanical Safety Handbook-CRC Press (2013) 
5- PDR 2008
 

معجون دبیدالورد

موارد مصرف: مفید در استسقا، صداع بارد، سدر، دوار، ضعف معده، تفتيح سده جگر، تحليل اورام و دبيلات، دوى و طنين و منع صعود ابخره‏، رفع حرارت زاید کبد، رحم و دماغ.
 
توضیحات: از دید داوود انطاکی، این دارو برای درمان همه انواع سردردها، صعود ابخره، دوی و طنین، ضعف معده و کبد، و انواع استسقاء بسیار مفید است و صلابات و اورام را به تحلیل می‌برد.
در کتاب اکسیر اعظم چنین آمده که دبيد الورد در استسقا نافع‌ترين اشيا است.
معجون دبیدالورد هرجا که قوه مغیره کبد مشکل دارد (مانند پسوریازیس و اگزما) اثر می‌گذارد. 
سنبل الطیب، مفتح سده دماغى و معده و كبد و مقوى دماغ و فم معده و جگر بارد و مسخن آنها و مقوى قوت ماسكه، مجفف رطوبات و فضول دماغي و معده و مانع انصباب مواد به معده و امعا و دافع لذع آنها و جهت تحليل نفخ و رياح و بیماری‌های كبد بارد رطب و استسقاى لحمي و يرقان و درد سپرز و اورام باطنى و بواسير و بیماری‌های بارد کلیه مفید است.
مصطکی، ملطف و محلل و جالي و قابض و مقوى قوى و اعضاى رئيسه و معده‏ است. آشاميدن آن رافع صداع بارد و نزلات بارد و جهت تقويت معده و امعا و كبد و کلیه و كسر رياح و رفع سوء هضم و قراقر و فواق ريحي و تحليل رياح و تحريك جشا و ورم احشا و مغص مفید است‏. 
‏زعفران، مفرح قوى و مقوى حواس و مغرى و منضج و محلل و مصلح عفونت خلط بلغمى و مانع و حافظ آن از تغيير و فساد و دارای قوت قابضه و مقوى جوهر روح حيواني و جگر و احشا و منقى کلیه و مثانه و مفتح سده دماغ و جگر و سپرز است.
طباشیر، مفرح و مقوى معده و جگر حار و مسكن التهاب و عطش و قاطع قئ صفراوى و اسهال دموى و حار و محلل و مجفف رطوبات بارد مرخي معده و جهت تقويت اعضاى ضعيف از حرارت و حميات حار حاد و عطش مفرط و خلفه حار مفید است.
دارچین، به غايت ملطف و مفتح و منضج عفونت اخلاط و حافظ قوت‌هاى نفساني و حيواني و طبيعي و محلل رياح و مواد بارد و مجفف رطوبات دماغي و نزلات بارد رطب و امراض بارد دماغي و جهت تقويت اعضاى رئيسه و معده و جگر و تفتيح سده جگر و استسقا مفید است.
اذخر، محلل و مفتح سده كبد و افواه عروق و مقطع و منضج اخلاط لزج غليظ و منقي سر از فضلات رديه و رطوبات بلغمي است و جهت ورم معده و جگر و سده آن و صلابت سپرز و رفع بادها و استسقا و بیماری‌های کلیه و دفع فضلات و رفع ورم رحم و اورام صلب هر عضو كه باشد خواه معده و يا كبد و يا کلیه و تب‌هاى بلغمي در اواخر مفید است. خوردن بيخ آن با مصطكي منقي فضول دماغي است.‏
اسارون، ملطف و محلل و مفتح و مقوى و منقي دماغ و اعصاب و معده و جگر و سپرز و کلیه است از اخلاط بارد رطب و آشاميدن آن جهت امراض بارد رطب دماغي و تشنج امتلائي و خدر و تقويت دماغ و تسخين آن و اعصاب و صداع به مشاركت رحم نافع است. جهت استسقا و يرقان سدى و ورم رخو جگر و سپرز و تنقيه آلات بول و رحم از رطوبات لزج و فضول ردي مفید است.
قسط شیرین، مقوى اعضاى رئيسه و اعصاب و دافع امراض بارد رطب آن‌ها، دافع صداع بارد رطب كهنه و براى تحليل رياح و تقويت معده و كبد و کلیه و مثانه و جهت تفتيح سده كبد و طحال و تحليل ورم طحال و استسقا و يرقان و مغص و درد رحم‏ مفید است.
غافث،‌ ملطف و مقطع و جاذب و جالى و مفتح سده جگر و سپرز و منقی مجارى آن و جهت تب‌هاى مركبه و اسهال اخلاط سوخته مفید است. و جهت اوجاع كبد و تقويت كبد و تحليل اورام آن و اورام طحال و صلابت آن و صلابت معده و سوء القنيه و استسقا نافع است.
کشوث: ملطف و مفتح و مخرج فضول لطيف از عروق و مفتح سده معده و كبد و احشا و ملين طبع و منقى بدن و جهت مغص و ضعف معده و جگر و سپرز و تحليل رياح و تنقيه رحم مفید است.
‏روناس: مفتح سدد بوده و جهت سستي اعضا و يرقان و تقويت معده مفید است.
لاک: جالى و محلل و منقى اخلاط و حابس است. و جهت تقويت معده و جگر و احشا و تفتيح سده كبد و طحال و استسقاى لحمى و زقى و يرقان و ضعف کلیه و سائر اعضا و تنقيه اخلاط بارد و وجع كبد و تحليل اورام باطني نافع است.
‏کاسنی: تخم کاسنی جهت صداع و خفقان و تفتيح سدد و استسقا و يرقان و حميات صفراوي و سددي نافع‏ است.
تخم کرفس: جهت استسقا و تسكين اوجاع و مفتح و محلل‏ است. آشاميدن آن جهت برودت احشا و رفع مغص و حدت ادويه و تفتيح سده جگر و كبد و طحال و تنقيه کلیه و مثانه مفيد است.
زراوند: جالي و جاذب و محلل و مقطع بلغم و مفتح سدد و جهت استرخاى عصب و تشنج امتلائي و تنقيه سينه و كبد و دفع رياح‏ مفید است.
عود: ملطف و مفتح سدد و مفرح و مقوى اعصاب و حواس و قواى دماغي و قلب و كبد و معده و احشا و کلیه و پراكنده كننده رياح و محلل آنها و هاضم و زائل كننده رطوبات عفنه و بلت معده و رحم و ضعف معده و امعا و کبد و کلیه و مثانه و رحم است.

حب بلسان: مقوى معده و مجفف رطوبات معده و امعا و رافع صرع و سدر و درد سر كهنه و نو و مغص و امراض بلغمي و سوداوى و تفتيح سده جگر و استسقاست.
قرنفل: دارای قوت ترياقيت و تفريح، مقوى ارواح و اعضاى رئيسه باطني و حافظ آن‌ها و جهت تقويت دماغ و ذهن و فكر و رفع صداع بارد رطب و نزلات متوالي و سكته و تفتيح سدد دماغى نافع است. مقوى معده و قوت هاضمه و امعا و كبد و کلیه بارد و طحال و رحم و مسخن و رافع استسقاى لحمي و بیماری‌های بلغمي و سوداوى و امراض بارد رحم است.
گلسرخ: مقوى قوى و ارواح و مفرح و ملطف و جالى و مسهل و مسكن صفرا و بلغم رقيق و قابض است و آشاميدن آن جهت تقويت معده و جگر و کلیه و امعا و رحم و مقعد مفید است.
این ترکیب در مجموع می‌تواند با تقویت معده و احشا، هاضمه را بهبود بخشیده و با تسخین اعضای رئیسه و جهاز هاضمه به درمان بیماری‌های بارد و رطب اعضای عصبانی کمک کند.
اجزاء فراورده: سنبل الطيب، مصطکى، زعفران، طباشير، دارچين، اذخر، اسارون، قسط شيرين، غافث، تخم کشوث، روناس، لك مغسول، تخم كاسنى، تخم كرفس، زراوند طويل، حب بلسان، قرنفل، عود، گل سرخ، عسل
نحوه اثر دارو از دید طب سنتی: مفتح، محلل ریاح و اورام، مفرح، مقوی اعضای رئیسه و معده، مدر بول، مقطع و منضج اخلاط غلیظ و لزج، هاضم غذا، منقی اخلاط
 
مزاج کلی دارو: گرم 
 
منع مصرف: مصرف این دارو در دوران بارداری توصیه نمی‌شود. این دارو قاعده‌آور و محرک رحم است. حساسیت به این دارو نادر است اما در این صورت، می‌تواند در اثر به آلرژی نسبت به دارچین، بلسان، قسط، کاسنی، یا لاک باشد.
 
عوارض جانبی: معمولا مصرف دارو با دوز توصیه شده عارضه‌ای ایجاد نمی‌کند. ممکن است باعث یبوست یا تهوع شود. در صورت ایجاد یبوست، همراه با گلقند مصرف شود.
 
دستور مصرف: صبح ناشتا و شب قبل از خواب، یک قاشق مرباخوری از دارو مصرف شود.
 
تداخلات دارویی: تاکنون گزارش نشده است. مصرف همزمان این دارو با داروهای ضد انعقادی، ضد پلاکتی، ترومبولیتیک و هپارین‌ها، باید تحت نظر پزشک صورت گیرد.
 
مصرف در حاملگی و شیردهی: در دوران حاملگی و شیردهی ممنوع است و بهتر است حتی الامکان زیر 5 سال نیز استفاده نشود و داروهای جایگزین به‌کار رود.
نکات قابل توصیه: این دارو برای درمان بیماری‌های پوستی حداقل سه ماه باید مورد استفاده قرار گیرد.
 
منابع:
1- عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
2- ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
3- عقیلی خراسانی، قرابادین کبیر، موسسه تحقیقات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 2007
4- انطاكى، داود بن عمر - أحد تلامذته، تذكرة أولي الألباب - الجامع للعجب العجاب، مؤسسه الاعلمي للمطبوعات  بيروت، چاپ: اول.
5- ناظم جهان، محمد اعظم، اكسير اعظم، دانشگاه علوم پزشكى ايران-مؤسسه مطالعات تاريخ پزشكى، طب اسلامى و مكمل - تهران، 1387 ه.ش.
6- American Herbal Products Association's Botanical Safety Handbook-CRC Press (2013) 
7- PDR 2008
 
 

معجون دوای بلغم

این دارو منسوب به امام جعفر صادق، علیه السلام، است.

شکل دارویی: معجون

موارد مصرف: دافع بلغم اعضا

توضیحات: رافع ترشي و نفخ معده، پوكي استخوان، سستي و ترهل بدن؛ دافع بلغم موجود در اعضا به ويژه معده و کبد.

آویشن: مفتح سدد و مقطع و مجفف و محلل رياح و بلاغم و ملطف اغذيه غليظ و مشهى غذا و منقي ریه و معده و جگر و امعا از رطوبات و بلاغم و مانع صعود ابخره به دماغ و دافع جشاى بلغمي و مسكن وجع ورك حادث از سردى و وجع مثانه و رحم و مدر بول و حيض و دارای قوت ترياقيت است‏.

سیاهدانه: مسخن و مجفف رطوبات و منضج و مقطع اخلاط و جالى و مدر شير و بول و حيض‏ است.

زنیان: دارای قوت مجففه و ترياقيه و ملينه و محلل رياح است‏. جهت درد سينه و دفع رطوبات و تنقيه چرك و لزوجات آن و تفتيح سدد و تليين بطن و تحليل رياح و صلابت كبد و طحال و رفع مغص ريحى مفید است. همچنین، جهت فواق (سکسکه) و قئ و غثيان و جشا و آروغ بدبو و تخمه و رياح و قراقر و هضم طعام و دفع فساد اشتها و بلت و برودت معده و كبد و احشا و عسر البول و حصات و استسقا مفید بوده و مبهى و مسخن احشا و كبد و كلیه و مثانه و مسكن مغص و مقوى و مسخن معده و كبد بارد و مدر بول و حيض و شير و عرق است.

مصطکی: ملطف و محلل و جالي و قابض و مقوى قُوى و اعضاى رئيسه و معده‏ است. همچنین آشاميدن آن جهت تقويت معده و امعا و كبد و كلیه و خوش‏بوئى معده و برانگيختن اشتهاى طعام و كسر رياح و رفع سوءهضم و قراقر و فواق ريحي و تحليل رياح و تحريك جشا و ورم احشا و مغص‏ مفید است.

در مجموع، ترکیبات این دارو با تحلیل، تجفیف، نضج، و تلطیف بلغم، در رفع بلغم موجود در اعضای مختلف بدن به‌ویژه امعا و احشا مؤثر هستند. و نظر به اینکه بلغم از نقصان در هضم دوم به وجود می‌آید با برطرف کردن بلغم در جهاز هاضمه می‌تواند بلغم موجود در اعضای مختلف بدن را به تحلیل ببرد. این ترکیب، هاضمه را بهبود بخشیده و از تشکیل بلغم بیشتر پیشگیری می‌کند، در نتیجه، ریاح مجاری گوارشی کمتر می‌شود و درد و قراقر ناشی از ریاح بهبود می‌یابد؛ سستی بدن ناشی از بلغم برطرف می‌شود؛ کبد تقویت شده و اخلاط سالم و مناسب تولید می‌کند؛ در نهایت، رفع بلغم باعث تفتیح سدد می‌شود. این فرایند می‌تواند در ریه هم رخ دهد و اخلاط بلغمی موجود در سینه و ریه هم پاکسازی شود.  

اجزاء فراورده: آویشن، زنیان، سیاه دانه، مصطکی، عسل

آثار دارو از دید طب سنتی: مفتح سدد، محلل ریاح و بلاغم، مجفف، مشهی، مسخن، جالی

مزاج کلی دارو: گرم و خشک

منع مصرف: در افراد مبتلا به خونریزی شدید از هریک از اعضای داخلی مانند معده و روده، ریه، رحم و مجاری ادراری با احتیاط و تحت نظر پزشک تجویز شود. 

در افرادی که به آویشن حساسیت نشان می‌دهند با احتیاط مصرف شود.

عوارض جانبی: به علت وجود زنیان، مداومت در مصرف این دارو می‌تواند باعث افزایش گرمی در افراد گرم مزاج شود.

تداخلات دارویی: جذب دارو در حالت ناشتا بیشتر است. مصرف ترشی‌ها، ماست و دوغ می‌تواند اثر دارو را کاهش دهد.

دستور مصرف: نيم‌ساعت پيش از صبحانه و شب هنگام خواب، يك قاشق چايخوري از دارو با آب ميل شود. در صورت نياز، مي‌توان بعد از هر وعده غذا از آن استفاده كرد.

بارداری و شیردهی: در بارداری مصرف نشود.

نکات قابل توصیه: خوردن دارو پيش از غذا موجب کم‌اشتهايی شده و پس از غذا به فرايند هضم کمک می‌رساند. این دارو در افراد لاغر اندام ممكن است يبوست ايجاد كند كه در اين صورت بهتر است از گلقند استفاده کنند.

 

منابع:

عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
عقیلی خراسانی، قرابادین کبیر، موسسه تحقیقات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 2007
ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005

معجون جوارش کمونی

خواص دارو: نافع در سردی مزاج معده، احشاء جشاء حامض، شهوت کلبیه، تب های بلغمی و سودایی، سردی احشاء و امعا ناشی از بسیاری بلغم، فواق ناشی از بسیاری بلغم و فضول؛ رافع سردی انثیین

اجزای دارو:  تخم زیره سیاه، برگ سداب، ریزوم زنجبیل، میوه فلفل سیاه، بوره ارمنی، عسل کف گرفته

زمان، مقدار، و روش مصرف: پس از هر وعده غذا، یک یک قاشق چایی خوری یا مربا خوری از دارو را با آب میل کنید

ملاحضات مصرف: ممکن است در گرم مزاجان و معده های خشک، درد خفیفی ایجاد کند که با مصرف هم زمان عرق کاسنی - شاه تره از بین میرود

اطریفل مقلی

خواص دارو: نافع در بواسیر و اسهال بواسیری. مصرف درازمدت آن سبب کاهش وزن به صورت پایدار می‌شود.

اجزای دارو: پوست هلیلۀ کابلی، پوست بلیله، آملۀ منقّی؛ مُقل ازرق ؛ آب تره‌؛ روغن بادام شیرین؛ عسل کف‌گرفته.

زمان، مقدار، و روش مصرف: یک قاشق مرباخوری، نیم ساعت پیش از صبحانه.در بواسیر اسهالی، میزان مصرف دارو یک‌چهارم قاشق مرباخوری است تا زمانی که اسهال رفع شود.

ملاحظات مصرف: مصرف دارو باید بعد از فصد و تنقیۀ بدن از فضولات باشد. در صورت ایجاد دل‌پیچه، مقدار مصرف دارو کم شود.

معجون نجاح

 خواص دارو: مسهل سودا و بلغم غلیظ؛ نافع در قولنج و امراض سوداوی دماغ.

اجزای دارو: پوست هلیلۀ زرد، پوست هلیلۀ کابلی، هلیلۀ سیاه، پوست بلیله، آملۀ منقّی، اسطوخودوس؛ تربد مدبّر؛ غاریقون هش سفید، بسفایج فستقی، گل سرخ، ربّ السّوس، مصطکی؛ سقمونیا؛ عسل کف‌گرفته.

زمان، مقدار، و روش مصرف: صبح ناشتا و شب موقع خواب و ظهر پیش از ناهار، یک قاشق چایخوری با آب.
 

تریاق اربعه

شکل دارویی: معجون

موارد مصرف: پادزهر سموم، دفع بیماری‌های سرد و قولنج و باد، پاکسازی رحم

توضیحات:

جنتیانا: قابض و به‌غايت ملطف و جالي و محلل و منقي و مفتح سدد و مسكن اوجاع بارد و به سبب قوت قابضه و ترياقيه كه دارد حمايت كننده قلب از اذيت سموم است و مدر بول و مخرج جنين است و آشاميدن آن جهت امراض مذكور و ورم جگر و سپرز و عسر البول و احتباس حيض مفید است. آشاميدن مقدار يك مثقال عصاره آن با آب جهت درد پهلو و معده و كبد بارد و سقطه و وهن عضل و اطراف آن و التواى (پیچش) عصب نافع‏ است.

حب الغار: محلل و مفرح و مقوى و مدر و ترياق سموم‏ است. آشاميدن حب آن جهت تحليل رياح غليظ و مغص و قولنج و امراض جگر و سپرز و با عسل جهت قرحه امعا مفید است. حب آن مفتت حصات و حمول آن مسقط جنين‏ است. جهت اوجاع مفاصل و اعصاب و درد كمر و غيرها مفید است.

زراوند طویل: ترياق سموم نباتي و حيواني و جالي و جاذب و محلل و مقطع بلغم و مفتح سدد و مفتت حصات و مدر بول و حيض و كشنده كرم معده و حب القرع و قمل بدن و جهت استرخاى عصب و تشنج امتلائي و تنقيه سينه و كبد و تصفيه رنگ رخسار و دفع رياح‏ مفید است. فرزجه آن جهت احتباس حيض مجرب و در اخراج جنين به‌غايت مؤثر است.

مرّ مکی: جالي و مجفف و قابض بي لذع و مفتح و منضج و مسهل و ملين و ملزق و محلل رياح و اورام بارد بلغمي و از جمله ادويه جليله و عظيم النفع است و داخل تراكيب كبار كرده مى‏شود و حافظ و مانع تعفن اخلاط است. آشاميدن آن با اشياى مناسبه جهت امراض سينه و سرفه مزمن رطوبي و ربو و عسر النفس و نفس الانتصاب و درد پهلو و سينه مفيد است. آشاميدن صافى خالص آن جهت استرخاى معده و نشف رطوبات آن و تنقيه اعضاى باطني و تحليل نفخ و رياح و خون منجمد در رحم و تليين بطن و اسهال ماء اصفر و بلغم و قروح امعا و سحج و مغص ريحي و بلغمي و ورم طحال و اخراج ديدان و حب القرع و جنين و ادرار بول و حيض موقوف شده و وجع كلیه و مثانه و تليين صلابت آن و تفتيح و انضمام فم آن مفید است. همچنین، آشاميدن و ضماد كردن آن جهت اوجاع مفاصل و عرق النسا و نقرس‏ مفید است.

در قرابادین کبیر چنین آمده که تریاق اربعه، محلل رياح غليظ و مصلح كبد و طحال است اصلاحى عظيم و مفتح سده‌ها و از براى سم مار و عقرب و عنكبوت و جميع جانوران گزنده زهردار و صرع و خفقان و جميع امراض بارد نافع است و ادرار فضلات محتبس به سبب برودت و اخراج جنين ميت و تسهيل ولادت مي‌كند و قولنج مي‌گشايد و جميع امراض بارد را نافع است. 

اجزاء فراورده: حب الغار، جنتیانا، عسل، زراوند طویل، مرّ مکی

نحوه اثر دارو از دید طب سنتی: محلل ریاح و اورام بارد، مفتح سدد، قابض، مدر و مدر طمث، دارای قوه تریاقی

مزاج کلی دارو: گرم و خشک

منع مصرف: در افراد مبتلا به خونریزی‌های داخلی (مانند خونریزی شدید زنان) ممنوع است.

عوارض جانبی: در برخی افراد موجب سردرد و آبریزش از چشم می‌شود. در این صورت مصرف دارو را به مدت 3 الی 5 روز قطع کنند. در ابتدای مصرف این دارو، احتمال دارد که بیمار دچار درد مفاصل شود، که نشانه ریزش مواد و در حقیقت نشانه عمل کردن داروست و نه عوارض آن.

ممکن است باعث یبوست شود که در این صورت بهتر است همراه با گلقند تجویز شود.

دستور مصرف: صبح ناشتا و شب موقع خواب، یک قاشق مرباخوری.

تداخلات دارویی: در مصرف کنندگان داروهای رقیق کننده خون مانند وارفارین، هپارین، و داروهای ضد پلاکتی با احتیاط مصرف شود.

مصرف در حاملگی و شیردهی: در دوران حاملگی و شیردهی ممنوع است و بهتر است حتی الامکان برای اطفال زیر 12 سال نیز استفاده نشود و داروهای جایگزین به‌کار رود.

نکات قابل توصیه: پس از مصرف تریاق اربعه به دلیل حرکت اخلاط برای دفع شدن، ممکن است ریزش اخلاط در اعضای ضعیف رخ دهد و این اعضا دردناک شوند. در این‌صورت می‌توان به مدت سه الی هفت روز دارو را قطع کرد و مجددا شروع کرد.

منابع:

عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
عقیلی خراسانی، قرابادین کبیر، موسسه تحقیقات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 2007
American Herbal Products Association's Botanical Safety Handbook-CRC Press (2013)
PDR 2008

معجون اطریفل کشمشی

موارد مصرف: نافع در گشادى مجراى ادرار و منى، ریفلاکس مثانه به حالب

توضیحات:

آمله: قابض و مانع ريختن مواد به معده و امعا و حافظ اخلاط از تعفن و مخرج سودا از بدن و مانع مخالطت سودا و ابخره سوداوي و صفراوي متحرق با روح است. آمله، مقوى اعصاب و حواس دماغي و براى ماليخوليا (به‌خصوص نوع مراقي حادث از صفراى محترق) و نسيان و فالج و استرخا و لقوه نافع است.

بلیله: ملطف و قابض و مقوى معده و اشتها و به‌خاصيت، مسهل سودا و به‌طبع، مسهل صفرا و قاطع رطوبات بخارات و جهت رفع صداع و بواسير مفید است.

هلیله سیاه: مقوى حواس و ذهن و حفظ دِماغ و مصفى خون از سودا و ارواح از كدورات و براى غم و سودازدگی (ماليخوليا) و وسواس سوداوى‏ نافع است. جهت جلب رطوبت معده و تقويت احشا و درد سپرز و بواسير و جذام‏ مفید است.

هلیله زرد: مسهل به عَصر صفراء و بلغم رقيق و مقوّى معده و دِماغ و حواس و ذهن و مفتّح سدد و جهت دوار و سدر نافع است. آشاميدن و اسهال بدان براى صرع صفراوى‏ مفید است. مجموع آن جهت خفقان و صداع و غثيان و جذام و حميات مركّبه و درد سر و استسقاء و رياح بواسير و بواسير و منع صعود بخار به دماغ و تصيفه رنگ رخسار و اطفاى نايره سودا كه از احتراق صفرا باشد نافع است.

گشنیز: مفرح و مقوى دماغ و قلب و مانع صعود ابخره به دماغ و رافع خفقان و وسواس حار و مقوى معده و حابس اسهال و جريان مني و قروح مجارى بول و آشاميدن شيره آن و يا نقوع آن جهت اسهال دموى و هيضه‏ مفید است.

روغن بادام: مرطب دماغ و موافق تشنج يبسى و ورمى و سرسام و ذات الجنب و رافع سهر و منوم است. رفع ضرر ادويه مسهله میکند.

شکرسرخ: ملين طبع و حلق و سينه و شش و جالي رطوبات آن و سريع النفوذ به عمق بدن و جهت تقويت ارواح و قُوى و كبد و تحليل رياح امعا و تقويت باه و توليد خون صالح و استحكام اعصاب و عِظام و منع پيرى و رفع خلط سوداوى و امراض آن مفید است.

مویز: اطفاى مره صفرا مى‏نمايد و بلغم را ساكن و عصب را محكم و دل را قوى و نيك مى‏گرداند و منقى آن كثير الغذا است به‌سبب جوهر غليظ ارضى كه دارد منضج خلط غليظ و ملين بطن و محلل به‌اعتدال و جالى معده و امعا و معين ادويه مسهله و موافق قصبه ریه و مقوى جگر و محرك باه مبرودين و مسمن بدن و جهت سرفه بلغمي و امراض كرده و مثانه و قرحه امعا مفید است.

خاصيت اطريفل، تقويت اعضاى عصبى و دباغت آلات غذا از فضولات جمع شده در آن است. در صورت مصرف درازمدت، دافع رطوبات زاید جهاز هاضمه و مفاصل، مانع ریزش مواد به اعضا، رافع درد مفاصل و زایل کننده چاقی است و سبب تقویت هاضمه و لینت مزاج می‌شود.

این دارو براى سرعت انزال (زودانزالی) و گشادگى مجراى بول و منى نافع‏ است.

این دارو می‌تواند با خواص زیر عمل نماید:

تقویت دماغ و استحکام اعصاب آن که از اعضای رئیسه مهم برای سلامت دستگاه ادراری تناسلی است.
تقویت ارواح و پاکسازی آنها از عوامل مزاحم (مانند سودا و ابخره سوداوی) که آن هم برای ایجاد انزال مناسب ضروری است.
دفع صفرا زیرا صفرا عامل گشادی مجرا و ایجاد حدت و لذع در مجاری است.
تقویت و دفع رطوبات زاید آلات گوارشی و مجاری بول و منی.
اجزاء فراورده: بلیله، آمله، هلیله زرد، هلیله سیاه، بادام شیرین، گشنیز، کشمش، شکر سرخ  

آثار دارو از دید طب سنتی: قابض، مقوی قلب و دِماغ و ارواح و احشا، مسهل صفرا و سودا

مزاج کلی دارو: معتدل.

منع مصرف:در تب، سرفه حاد، اسهال حاد و دیسانتری در مرحله ابتدایی ممنوع است. در بارداری، شیردهی و افرادی که دچار تنگی مجرای ادرار و مجاری صفراوی هستند ممنوع است.

عوارض جانبی: گزارش نشده است.

دستور مصرف: یک قاشق مرباخوری صبح ناشتا و شب موقع خواب با کمی آب میل شود.

تداخلات دارویی: گزارشی موجود نیست.

مصرف در حاملگی و شیردهی: در این دو دوره مصرف نشود.

منابع:

عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
عقیلی خراسانی، قرابادین کبیر، موسسه تحقیقات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 2007
على خان، محمد صادق، مخازن التعليم، 1جلد، مطبع فاروقي - دهلي، چاپ: اول، 1323 ه.ق.
ناظم جهان، محمد اعظم، اكسير اعظم، 4جلد، دانشگاه علوم پزشكى ايران-مؤسسه مطالعات تاريخ پزشكى، طب اسلامى و مكمل - تهران-تهران، چاپ: دوم، 1387 ه.ش.
American Herbal Products Association's Botanical Safety Handbook-CRC Press (2013)
PDR 2008

شربت سکنجبین عنصلی

موارد مصرف: مفید در درمان سنگ کلیه و مثانه و کیسه صفرا؛ کبد چرب؛ کاهش رطوبات مغز و ریه و کبد؛ تجفیف (خشکاندن) رطوبات زاید و عفونت‌ها

توضیحات: شربت عنصلی یکی از انواع سکنجبین‌ها می‌باشد که کار آنها تقطیع و تحلیل رطوبات است و موجب از بین رفتن اخلاط بلغمی و لزج در بدن می‌شوند. به تبع آن با از بین رفتن رطوبات زاید، انسدادها برطرف شده و بیماری‌های ناشی از خلط غلیظ و لزج و سده نیز برطرف می‌شود.

با توجه به متون طب و داروسازی سنتی ایران، پیاز عنصل (که نام دیگر آن اسقیل است) جهت بیشتر امراض رطوبی سر مانند لیثرغس (لتارژی یا کاهش سطح هوشیاری همراه با خواب آلودگی و بی‌تفاوتی)، صرع، مالیخولیا، سردرد سرد، سبات (استوپور یا کاهش سطح هوشیاری)، دوار (سرگیجه حقیقی)، سدر، اختلاج (پرش عضلانی)، استرخا، فلج، لقوه (فلج صورت)، و نسیان، نافع است و بینایی را تقویت کرده و منع نزول آب در چشم (آب مروارید یا کاتاراکت) و درد گوش می‌نماید و لثه سست را مستحکم و حلق را تقویت می‌کند و جهت بدبویی دهان و آسم بلغمی و تنگی نفس و سرفه کهنه و گرفتگی صدا و استفراغ همراه با خون و تقویت معده بر هضم غذا و تنقیه آن از رطوبات ناسالم مفید است و نافع استسقا و یرقان و صلابت طحال و دل پیچه و مدر قوی ادرار می‌باشد.

سرکه و شربت آن شکننده سنگ گرده و مثانه و نافع عسرالبول (دشواری در ادرار کردن) و احتباس حیض و مسقط جنین و نافع اختناق رحم و درد مفاصل و عرق‌النسا (درد سیاتیک) و قروح ظاهری و درد عصب و داءالثعلب و جذام و منقی اعضا از اخلاط غلیظ لزج به جهت جلا و تفتیح و جاذب فضول از عمق بدن و مسهل اخلاط غلیظ است.

اجزاء فراورده: پیاز عنصل (اسقیل)، سرکه انگوری، عسل مصفی

آثار دارو از دید طب سنتی: جالی و مفتح و ملطف کیموسات غلیظ و جاذب فضول از عمق بدن و ملطف و محلل و مسهل اخلاط غلیظ به ویژه بلغم لزج، مره سودا و سودای ناشی از خلط بلغم

مزاج کلی دارو: گرم و خشک

منع مصرف: انواع آریتمی‌های قلبی چون آسیستول، بلوک‌های دهلیزی بطنی درجه دو و سه، تاکی‌کاردی بطنی و در نارسایی احتقانی قلب که همزمان از داروی دیگوکسین نیز استفاده می‌شود؛ هیپوکالمی؛ زخم و التهاب حاد معده و روده

درصورت بروز حساسیت نسبت به این دارو باید قطع شده و بیمار به پزشک ارجاع داده شود.

عوارض جانبی: گرمی و گرگرفتگی؛ سردرد؛ حالت تهوع؛ سوزش معده در اثر ترشی سرکه؛ درد شکمی؛ و لینت مزاج

شربت عنصلی به علت وجود عسل در برخی موارد می‌تواند منجر به افزایش قند خون شود.

دستور مصرف:

بزرگسالان: نیم‌ساعت پیش از صبحانه 20 سی‌سی(معادل دو قاشق غذاخوری) از شربت با یک استکان آب گرم حل شده و میل شود. در صورت کثرت ماده، با نظر پزشک، شب پیش از خواب نیز مصرف می‌شود.

کودکان: بر حسب وزن، دوز دارو را می‌توان تا یک هشتم دوز بزرگسالان کاهش داد.

در برخی موارد برای مثال در ورم لوزه‌ها می‌توان از غرغره شربت عنصلی استفاده کرد.

تداخلات دارویی: جذب دارو در حالت ناشتا بیشتر است؛ در عین حال مصرف بعد از غذا هم با توصیه طبیب معالج با ملاحظات مربوط به مزاج و بیماری قابل اجراست.

فراورده‌های حاوی املاح آهن در مدت زمان مصرف سکنجبین عنصلی تجویز نشوند.

مصرف همزمان با داروهای ضد انعقاد مثل کلوپیدوگرل (Plavix)، هپارین، و تیکلوپیدین با احتیاط و مشاوره طبیب و داروساز صورت پذیرد. این دارو ممکن است با وارفارین تداخل داشته باشد و رقّت خون را افزایش دهد.

در صورت مصرف همزمان داروهایی مثل بتابلاکرها، و بلوک کننده‌های کانال کلسیم احتیاط و تنظیم دوز توسط طبیب و داروساز صورت پذیرد.

مصرف در حاملگی و شیردهی: در دوران حاملگی و شیردهی منع مصرف دارد و بهتر است حتی الامکان برای اطفال زیر سه سال نیز استفاده نشود و داروهای جایگزین به‌کار رود.

نکات قابل توصیه: این شربت در فصل گرم، شهرهای گرم، گرم‌مزاجان، و جوانان با آب سرد میل شود و در فصل سرد، شهرهای سردسیر، سردمزاجان، و پیران با آب گرم مصرف شود. در صورتی که بیمار از داروهای رقیق کننده خون استفاده می‌کند با احتیاط مصرف شود یا با عرق کاسنی-شاهتره همراه شود. اگر بیماری دچار خشکی مزاج است،‌ شربت عنصلی با آب سرد تجویز شود تا گرما، زیاد نشده و خشکی تشدید نشود. در صورت ابتلا به زخم یا التهاب مزمن معده بهتر است دارو با احتیاط و بعد از غذا تجویز شود.

شربت سکنجبین بزوری

موارد مصرف: گشاینده سده کبد و طحال، مدر بول، نافع برای تبهای مرکب، سوءالقنیه و استسقا

توضیحات: شربت بزوری یکی از انواع سکنجبین‌ها می‌باشد که کار آنها تقطیع و تحلیل رطوبات است و موجب از بین رفتن اخلاط بلغمی و لزج در بدن می‌شوند. به تبع آن با از بین رفتن رطوبات زاید، انسدادها برطرف شده و بیماری‌های ناشی از خلط غلیظ و لزج و سده نیز برطرف می‌شود. بزرها و ریشه‌های گیاهی موجود در این شربت، خواص مفید سکنجبین را تقویت می‌کند. برای مثال، خاصیت تفتیح و ادرار بول در رازیانه، تخم کرفس، کاسنی، تخم خربزه و تخم خیار دیده می‌‌شود. از خاصیت مدر بودن این شربت می‌توان در افراد دچار فشارخون بالا بهره برد. همچنین، تسکین حرارت زاید نیز از ویژگی‌های خیار و کاسنی و سکنجبین است که در ترکیب این شربت گنجانده شده‌اند.

اجزاء فراورده: تخم و پوست ریشه رازیانه، تخم و پوست ریشه کاسنی، تخم کرفس، تخم خیارین، تخم خیار بادرنگ، تخم خربزه، سرکه، آب، شکر سرخ

آثار دارو از دید طب سنتی: مفتح، مدر بول و حیض، مقطع، جالی، دافع صفرا از طریق ادرار، مسکن حرارت خون، محلل ریاح

مزاج کلی دارو: معتدل

منع مصرف: در افراد دیابتی به دلیل وجود عسل و افزایش ادرار با احتیاط مصرف شود. در صورت مصرف همزمان داروهای کاهش دهنده فشارخون که از طریق افزایش دفع ادرار عمل می‌کنند (به دلیل افزایش بیش از حد دفع مایعات از بدن) با احتیاط مصرف شود. در افراد مبتلا به هزال کلیه (کاهش حجم کلیه) به مدت طولانی مصرف نشود.

شربت بزوری در مبتلایان به پلاکت پایین تجویز نشود زیرا موجب رقت خون می‌شود. شربت بزوری می‌تواند خونریزی قاعدگی را تشدید و رقیق کند. در صورت افزایش ادرار یا کاهش فشارخون (به خصوص در افراد دارای بافت متخلخل) با احتیاط مصرف شود.

عوارض جانبی: عارضه جانبی خاصی گزارش نشده است. در برخی افراد باعث سوزش سردل و ترش‌کردن می‌شود که مصرف آب بیشتر به همراه دارو یا کاهش دوز دارو یا تغییر زمان مصرف دارو (بین غذا یا بعد از مصرف غذا) توصیه می‌شود. چون این شربت مواد بیماریزا را از راه ادرار دفع می‌کند ممکن است منجر به کاهش فشارخون و ضعف بیمار شود.

دستور مصرف: نیم‌ساعت پیش از صبحانه و شب موقع خواب دو قاشق غذاخوری از شربت را در یک استکان آبجوش حل و میل کنند.

تداخلات دارویی: گزارشی در این زمینه موجود نیست.

مصرف در حاملگی و شیردهی: تاکنون از مصرف این دارو در زمان بارداری و شیردهی عوارضی گزارش نشده است. شربت بزوری شیرافزا است.

نکات قابل توصیه: شربت بزوری در فصل گرم، شهرهاي گرمسير، گرم‌مزاجان، و جوانان با آب سرد و عرق كاسني- شاه‌تره ميل شود؛ و در فصل سرد، شهرهاي سردسير، سرد مزاجان، و پيران با آب گرم مصرف شود.

شربت بزوری به دلیل اجزای خود به هضم سوم و پوست، ‌سریعتر می‌رسد. بنابراین در برخی از بیماریهای پوستی ناشی از افزایش صفرا می‌تواند موثر باشد.

شربت بزوری در اکثر بیماری‌های کلیوی و مجاری ادرار مصرف می‌شود و بیشتر داروهای شکننده سنگ کلیه با شربت بزوری مصرف می‌شوند. شربت بزوری برای دفع ماده رحم نیز مؤثر است. اما بزوری مفوه برای رحم اختصاصی‌تر است.

منابع:

عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
عقیلی خراسانی، قرابادین کبیر، جلد 2، موسسه تحقیقات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 2007
ابن سینا، قانون فی الطب، جلد 1، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
ناظم جهان، محمد اعظم، اكسير اعظم، 4جلد، دانشگاه علوم پزشكى ايران-مؤسسه مطالعات تاريخ پزشكى، طب اسلامى و مكمل - تهران-تهران، چاپ: دوم، 1387 ه.ش.

کپسول کلسنوش (خبث الرائب)

موارد مصرف: نافع در کم خونی ناشی از فقر آهن، مجفف رطوبات معده، رافع ضعف بدن و معده

توضیحات: این ترکیب از فراورده‌های لبنی سرشار از کلسیم و ترکیبات آهن همراه با گیاهان دارویی جهت اصلاح و جذب آهن و کلسیم تهیه شده و برای ضعف معده و هزال بدن نافع دانسته شده است و ادویه مورد استفاده در این ترکیب جهت رفع عوارض آهن و سردی مواد لبنی و اصلاح هضم به‌کار گرفته شده‌اند. این دارو در قرابادین کبیر با نام رائب خبث الحدید و در کتب الطب الملوکی و من لایحضره الطبیب با نام خبث الرائب ذکر شده است.

خبث الحدید: به‌غايت مجفف و مقوى معده و قلب و دِماغ و مانع نزف الدم و ادرار حيض و جهت بواسير و طحال رطب و رفع رطوبات باطني و قرحه امعا و مثانه و استرخاى مقعد و سلس البول و تحليل اورام مجرب‏ است و باعث نیکویی رنگ رخسار می‌شود.

لبن الحامض: همان ماست است که در دوم سرد و تر است و هرچه ترش‌تر و رقیق‌تر شود سردی و تری آن زیادتر می‌شود. مرطب و مسكن تشنكي و مقوى باه محرورين و غذائيت آن نسبت بدوغ كه مخيض نامند به‌سبب زيادتي دهنيت بيشتر است. مضر مبرودين و معده سرد و كثيف و ديرهضم و مصلح آن معاجين حاره و زنجبيل مربى است.

مَخیض: همان دوغ است و مسكن غليان خون و محرك باه محرورين و مشهى و مسمن و مطفى حدت تب دق و سمومات حاره و حرارت و التهاب معده و جگر گرم و مسكن تشنگى و با خبث الحديد و اطريفل جهت تقويت معده مفید است.

کمون کرمانی: بسيار ملطّف و مدرّ بول و شير و عرق و محلّل رياح و نفخ و هاضم و محرك آروغ بوده و قوى القبض و در رفع رطوبات معده، قوى الاثر است.

حلبه: ملين و منضج و محلل و مبهي و مدر حيض است.

کاشم: مفتح سده جگر و محلل رياح و منضج خلط خام‏ و مقوى معده و هاضم غذا و محلل نفخ و كاسر رياح و رافع رطوبت معده و اوجاع بارد رطب و قراقر و مدر بول و حيض است.

شونیز: مسخن و مجفف رطوبات و منضج و مقطع اخلاط و جالى و مدر شير و بول و حيض‏ و جهت غثيان و قولنج ريحي نافع‏ است.

نانخواه: دارای قوت مجففه و ترياقيه و ملينه و محلل رياح‏ بوده و جهت درد سينه و دفع رطوبات و تنقيه چرك و لزوجات آن و تفتيح سدد و تليين بطن و تحليل رياح و رفع مغص ريحى‏ مفید است.

تخم کرفس: هاضم غذا و جاذب فضول از معده و رحم‏ است. جهت درد پهلو و فواق و برودت احشا و رفع قی و مغص و محرك اشتهاى طعام و محلل رياح و نفخ و مفتح سده جگر و طحال و مدر بول و حيض و جهت اكثر امراض بارد بلغمي مفید است.

نعنا: دارای قوت مسخنه و مفرح و مقوى دل و مرقق خون غليظ و محلل مواد بارد است. جهت درد سينه و پهلو و نضج رطوبات قصبه ریه و سينه و تنقيه آن‏ مفید است.

سداب: دارای قوه ترياقيت و مفتح سدد و محلل رياح و نفخ و مقوى معده و مشهي طعام و مدر حيض و بول و مخرج فضول بسيار است.

کرویا: ملطف و محلل رياح و نفخ و قابض طبع و مصلح اغذيه نفاخ و مانع صعود بخار به دماغ‏ و مسخن معده و محرك آروغ و اشتها و مانع تخمه و ترش شدن غذا در معده و قی و مغص و محلل بلغم و مدر بول و دافع درد معده و مغص و رياح كلیه و مثانه و مقوى بدن و فربه كننده آن‏ است.

کل ادویه‌ای که در ترکیب این دارو به‌کار رفته در درجه حداقل دوم تا حداکثر سوم گرم و خشک هستند و این مطلب، تاییدی بر خاصیت تجفیف داروست. همچنین افزودن این ادویه‌ها در واقع مصلح این فراوده لبنی بوده و از ایجاد بلغم غلیظ و خام و ریاح و سده توسط آن جلوگیری کرده و از سوء هاضمه ناشی از آن می‌کاهد. این دارو تشنگی را برطرف می‌کند و با قوه قبض و تسکین حدت صفرا و دم عمل می‌کند و می‌تواند رافع اسهال مزمن باشد. همچنین به دلیل وجود خبث الحدید می‌تواند به رفع نزف الدم کمک کند.

اجزاء فراورده: کمون کرمانی، حلبه، کاشم، شونیز، نانخواه، کرفس، نعناع، سداب، دوغ گاوی، ریم آهن، کرویا

نحوه اثر دارو از دید طب سنتی: قابض، مسکن حدت دم و صفرا، مجفف، مقوی جهاز هاضمه

مزاج کلی دارو: معتدل

منع مصرف: در مبتلایان به تجمع بیش از حد آهن در بدن ممنوع است.

عوارض جانبی: در دوزهای درمانی مناسب خطر یا عارضه‌ای ندارد. ممکن است باعث یبوست شود که بهترین درمان آن گلقند است.

دستور مصرف: یک قرص 500 میلی گرمی هر 12 ساعت میل شود.

تداخلات دارویی: تاکنون گزارش نشده است. به علت وجود تداخل فراورده‌های مکمل آهن با سیلی روزیدهای موجود در عنصل، از مصرف همزمان این فراورده با داروهایی که دارای عنصل می‌باشند، خودداری شود. مصرف همزمان آهن با کافئین، اگزالیک اسید (موجود در اسفناج و ریواس)، چایی و سایر گیاهان حاوی تانن ممکن است باعث کاهش جذب آهن شود.

مصرف در حاملگی و شیردهی: عارضه‌ای از مصرف این دارو در این دو دوره گزارش نشده است.

نکات قابل توصیه: در دوره مصرف دارو پرهیز از خوردن سرکه و غذاهای شور لازم است. در واقع علت این توصیه، تشکیل استات آهن یا سایر نمک‌های آهن و تبدیل یون آهن به ترکیبی است که جذب بدن نمی‌شود.

منابع:

عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
ابن سینا، قانون فی الطب، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
عقیلی خراسانی، قرابادین کبیر، موسسه تحقیقات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 2007
American Herbal Products Association's Botanical Safety Handbook-CRC Press (2013)
PDR 2008

شربت جالینوس (سفرجلی)

موارد مصرف: مقوی معده و کبد، اشتهاآور، برطرف کننده ضعف هضم، ترش کردن، و سردرد به مشارکت معده

توضیحات: شربت سفرجلی یکی از انواع سکنجبین‌ها می‌باشد که کار آنها تقطیع و تحلیل رطوبات است و موجب از بین رفتن اخلاط بلغمی و لزج در بدن می‌شوند. شربت سكنجبين سفرجلى‏ در تمام انواع ضعف معده نافع است (1)‏. ضعف جگر در بیشتر موارد از برودت و رطوبت و به سبب مواد ردىء محتبس در آن است. به همین دلیل علاج آن بیشتر با تسخين لطيف و تفتيح و انضاج و تليين به همراه قبض مقوى و منع عفونت صورت می‌گیرد (2) که این خواص در اجزای شربت سفرجلی دیده می‌شود.

سكنجبين ‏سفرجلى‏ ساده براى درمان اخلاط و مواد حار مورد استفاده قرار می‌گیرد و زمانی که فلفل و زنجبيل به آن اضافه شود براى درمان بیماری‌های ناشی از مواد غليظ و بارد مفید است (2). این شربت براى ناقهين بهترين دواست؛ به ویژه زمانی که به سبب ضعف معده، اشتها کم شده باشد (2). سکنجبین سفرجلی در درمان قی و غثیان مؤثر است (1). بر طبق متون طبی، سكنجبين‏ سفرجلى‏ كه مقدارى زنجبيل در ترکیب آن باشد در درمان همه بیماری‏هاى معده كه خیلی گرم نباشند مفید است (3و4).

اجزاء فراورده: آب به، عسل کف گرفته، سرکه، زنجبیل

آثار دارو از دید طب سنتی: مقوی معده و کبد، قابض، محلل ریاح، مقطع بلغم، مانع صعود بخارات به دماغ و دل (5)

مزاج کلی دارو: معتدل

منع مصرف: منع مصرف خاصی ندارد.

عوارض جانبی: عارضه جانبی خاصی گزارش نشده است. در برخی افراد باعث سوزش سردل و ترش کردن می‌شود که مصرف آب بیشتر به همراه دارو یا کاهش دوز دارو توصیه می‌شود.

دستور مصرف: 20 دقيقه بعد از هر وعده غذا، دو قاشق غذاخوري از شربت را در يك استكان آب حل كرده ميل كنند.

تداخلات دارویی: به دلیل وجود زنجبیل در بیمارانی که داروهای ضد انعقادی و ضد پلاکت مصرف می‌کنند با احتیاط تجویز شود؛ هرچند تاکنون گزارشی از تداخل شربت سفرجلی با این دسته از داروها ارائه نشده است.

مصرف در حاملگی و شیردهی: تاکنون از مصرف این دارو در زمان بارداری و شیردهی عوارضی گزارش نشده است. شربت جالینوس شیرافزا است.

نکات قابل توصیه: اگر بیمار با شربت جالینوسی دچار سوزش سر دل شود،‌ می‌توان جوارش آمله را تجویز کرد. برای افراد محرورالمعده با احتیاط تجویز شود. شربت سفرجلی در فصل گرم، شهرهاي گرمسير، گرم‌مزاجان، و جوانان با آب سرد ميل شود؛ و در فصل سرد، شهرهاي سردسير، سرد مزاجان، و پيران با آب گرم مصرف شود.

منابع:

محمد بن محمد عبد الله، تحفه خانى، 1جلد، دانشگاه علوم پزشكى ايران - تهران، چاپ: اول، 1383 ه.ش.
ناظم جهان، محمد اعظم، اكسير اعظم، دانشگاه علوم پزشكى ايران-مؤسسه مطالعات تاريخ پزشكى، طب اسلامى و مكمل، 1387 ه.ش.
شاه ارزانى، مير محمد اكبر بن محمد، طب اكبرى، 2جلد، جلال الدين - قم، چاپ: اول، 1387 ه.ش.
ناظم جهان، محمد اعظم، قرابادين اعظم، 1جلد، دانشگاه علوم پزشكى ايران - تهران، چاپ: دوم، 1383 ه.ش.
عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001

شربت مغنی (اکسیر)

موارد مصرف: تقویت و حفظ صحت معده؛ باز کننده اشتها؛ از بین برنده رطوبات، سوءهضم، تخمه و ریاح معده و درد معده ناشی از ریاح و رطوبات زائد؛ رفع حدت اخلاط و منی؛ برطرف کننده كم‌خوني و ملاست معده
توضیحات: این دارو به دلیل وجود خبث الحدید، کمبود آهن را برطرف می‌کند. طبق قواعد کتب طب سنتی، خبث الحدید و فراورده‌های آن موجب رفع حدت اخلاط ومنی و رفع سرعت انزال، کمبود آهن، بثورات مسطح، و باعث نیکویی رنگ رخسار می‌شود. فراورده‌های خبث الحدید در درمان نزف‌‌الدم، و نفث‌الدم نیز مؤثر هستند.
زمانی که معده دچار استرخا می‌شود رفع استرخا به چند روش انجام می‌گیرد: خوردن داروی عفص و قابض مانند آمله؛ داروی مقطع محلل مانند قرنفل (که ملاست معده را زایل می‌کند و پرزهای آن را می‌شوید)؛ مواد دارای ترشی، شوری و تندی مانند لیمو، کوامخ (در بیشتر موارد، شور هستند) و خردل (که اشتهای طعام را برمی‌انگیزند و بافت معده را فشرده می‌کنند)؛ دارویی مانند زنجبیل (که باعث تحلیل ریاح و رطوبات باقیمانده در معده می‌شود)؛ باز کردن سده‌های آن با دارویی مانند صبر؛ برانگیختن قوای معده با دارویی مانند زعفران؛ و حفظ حرارت غریزی معده با دارویی مانند مصطکی. کسی که با مراعات شرایط زمان و مکان و سن بر این دارو مداومت کند و عادات غلط غذایی را ترک کند به فساد خلط و بیماری‌های ناشی از آن مبتلا نمی‌شود (2). به گفته صاحب کتاب تذکره، این دارو در برانگیختن شهوت جنسی هم مؤثر است (3). این دارو در تمام طول دستگاه گوارش جذب مي‌شود ولي جذب عمده آن از دوازدهه و ابتداي ژوژنوم است. به همین دلیل توصیه شده قبل از وعده غذایی مصرف شود. 
اجزاء فراورده: زنجبیل، کراویا، انیسون، بادام، چلغوزه تفت داده، میخک، بالنگ خشک، مصطکی، عود هندی، زعفران، برگ سداب، آمله، خبث الحدید مدبر، سعد کوفی، عرق نعناع، آب سیب، آبلیمو، عرق مورد، گلاب، عرق کاسنی، عرق شاهتره، عسل کف نگرفته
آثار دارو از دید طب سنتی: قابض، مقوی جگر، معده، و قوه هاضمه؛ محلل ریاح؛ ملطف؛ مفتح سدد و مجفف رطوبات زائد؛ مسمن بدن؛ مولد دم صالح و مسکّن حدت اخلاط؛ مدر ادرار و شیرافزا 
مزاج کلی دارو: معتدل مایل به گرمی
منع مصرف: این دارو در هموسیدروز، هموكروماتوز و غلظت خون سوداوی و رسوب آهن نباید مصرف شود. بهتر است به طور مداوم برای بیماران مبتلا به آلرژی به چاشنی‌های گرم تجویز نشود.
عوارض جانبی: سياه شدن مدفوع، و در برخی موارد سياه شدن دندان‌ها گزارش شده است.
دستور مصرف: یک ساعت قبل از ناهار و یک ساعت قبل از شام یک قاشق غذاخوری از شربت را در یک استکان آب خنک حل کرده و میل کنند.
تداخلات دارویی: به دلیل وجود آهن در ترکیب دارو در زمان مصرف شربت عنصلی تجویز نشود. بین مصرف تركيبات حاوي كلسيم و منيزيم شامل مكمل‌هاي مينرال، آنتاسيدها، بي كربنات‌ها، اگزالات‌ها و فسفر و شربت اکسیر دو تا سه ساعت فاصله رعایت شود. این دارو با آزمون‌هاي انجام شده براي تشخيص وجود خون در مدفوع تداخل مي‌كند.
مصرف در حاملگی و شیردهی: تاکنون از مصرف این دارو در زمان بارداری و شیردهی عوارضی گزارش نشده است.
نکات قابل توصیه: برای سرد مزاجان با عرق زنیان و برای گرم مزاجان بدون عرق زنیان مصرف شود. وجود گاز در شیشه و ترش شدن مزه دارو نشانه فساد آن است. برای افزایش ملایم آهن خون با توجه به طعم دارو این دارو از بین فراورده‌های طب سنتی حاوی آهن توصیه می‌شود.
منابع:
1- عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
2- انطاكى، داود بن عمر، النزهة المبهجة في تشحيذ الأذهان و تعديل الأمزجة، موسسة البلاغ - قم، چاپ: اول، 1420 ه.ق.
3- انطاكى، داود بن عمر - أحد تلامذته، تذكرة أولي الألباب - الجامع للعجب العجاب، مؤسسه الاعلمي للمطبوعات - بيروت، چاپ: اول.

شربت وجی

خواص دارو: مجفّف رطوبات مغز؛ نافع در لکنت زبان، اضطراب، دلهره، و امراض اعصاب ناشی از رطوبت دماغ.

اجزای دارو: وج، سکنجبین ساده.

زمان، مقدار، و روش مصرف: نیم‌ساعت پیش از صبحانه، دو قاشق غذاخوری از شربت در یک استکان آب (در فصل گرم، شهرهای گرمسیر، گرم‌مزاجان، و جوانان با آب سرد و در فصل سرد، شهرهای سردسیر، سرد مزاجان، و پیران با آب گرم). با صلاحدید پزشک، در صورت کثرت ماده، شب پیش از خواب نیز مصرف شود.

شربت مسهل سودا (سکنجبین افتیمونی)

خواص دارو: مسهل سودا

اجزای دارو: سکنجبین ساده،نیل ( دانه پیچک) ؛ افتیمون.

زمان، مقدار، و روش مصرف: شب پیش از خواب تمام محتویات شیشه را با نصف لیوان آب گرم مخلوط کرده میل کنید.

پودر منضج سودا

شکل دارویی: پودر جوشانده 
موارد مصرف: نضج دهنده و تعدیل کننده سودا؛ تحلیل برنده مواد منجمد و فشرده؛ مفرح و خواب‌آور

توضیحات: سودا یکی از اخلاط چهارگانه بدن است که تغییر در کیفیت و کمیت آن می‌تواند موجب بیماری می‌شود. تجمع و تغلیظ سودا می‌تواند سبب انسداد مجاری یا رسوب سودا وپیدایش بیماری‌هایی چون واریس و بواسیر شود. رقت بیش از حد سودا نیز می‌تواند موجب بیماری‌هایی مانند بروز لکه‌های تیره پوستی شود. این دارو در تعدیل مزاج و قوام خلط سودا و برطرف کردن بیماری‌های مذکور مؤثر است. از آنجا که طحال محل ذخیره سوداست این دارو در درمان بیماری‌های طحالی ناشی از سودا نیز مفید است. این دارو با دفع سودا از بدن به ایجاد فرح و خواب ملایم کمک می‌کند. منضج سودا می‌تواند همراه شربت بزوری برای حبس‌البول و عسرالبول به‌کار رود. برای درمان یبوست در افراد دیابتی بهتر است از داروهای جالی مانند منضج سودا کمک گرفته شود.
اجزاء فراورده: عنّاب، سپستان، گل گاوزبان، بادرنجبویه، اسطوخودوس، پرسياوش، تخم باديان، شاه‌تره، ریشه شيرين بيان
نحوه اثر دارو از دید طب سنتی: منضج اخلاط غلیظ، ملیّن،‌ محلّل، ملطّف، مفتّح سدد، معدّل و مسهل سودا
مزاج کلی دارو: معتدل مایل به گرم 
منع مصرف: ندارد.
عوارض جانبی: ممکن است منضج سودا در افرادی که دچار ضعف قوایند یا میزان سودا در بدنشان زیاد است موجب به‌هم ریختگی وضع روحی، تهوع، سرگيجه، نفخ، و بثورات جلدي شود. در این صورت بهتر است دارو مدتی قطع شود و به بیمار مسهل داده شود تا مقداری از امتلا کاسته شود. 
دستور مصرف: نیم ساعت پیش از صبحانه و شب پیش از خواب یک کیسه از دارو را در يك‌ ليوان آب به مدت 10 دقيقه با حرارت ملايم بجوشانند و تا گرم است بنوشند. 
تداخلات دارویی: گزارش نشده است. 
مصرف در حاملگی و شیردهی: عارضه‌ای گزارش نشده است. 
نکات قابل توصیه: این دارو به هیچ وجه نباید با شیرینی‌ها مانند قند یا نبات مصرف شود زیرا خاصیت درمانی آن از بین می‌رود. برای تلخ نشدن بیش از حد دارو، با حرارت ملایم جوشانده شود.
منابع:
1-  عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
2-  ابن سینا، القانون فی الطب، جلد 1، بیروت: انتشارات العلامی، 2005 
3-  حکیم ارزانی، ميزان الطب، قم، مؤسسه فرهنگى سماء، 1380.
4-  حکیم اعظم خان، اكسير اعظم، تهران: موسسه تحقیقات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، 2008

پودر نزلۀسرد (لاهوری)

شکل دارویی: سفوف

موارد مصرف: مقوی دماغ و فم معده، نافع برای نزله‌های سرد و تعدیل ترشحات دماغ (هم در کیفیت و هم در کمیت)، مرقق نزله‌های دماغ

توضیحات:

آمله: قابض و مانع ريختن مواد به معده و امعا و حافظ اخلاط از تعفن و مخرج سودا از بدن و موجب ذكا و حدت ذهن و تفريح و تقويت قلب است. مقوى اعصاب و حواس دماغي و از براى نسيان و فالج و استرخا و لقوه‏ مفید است.

تخم گشنیز: مفرح و مقوى دماغ و قلب و مانع صعود ابخره به دماغ و مقوى معده‏ است.

بادام: مفتح و حافظ قوت‌هاست. حافظ جوهر دماغ و مقوى باصره و ملين طبع و حلق و موافق سينه‏ است.

اسطوخودوس: محلل و ملطف و جالي و مفتح سده‌ها و مقوى بدن و دل و دماغ و احشا و جميع قواى ظاهرى و باطني و قوت مذكره و مفكره و مصفى روح و مفرح و جهت امراض سينه و سعال و نزلات و سایر امراض عفنه، مفید و مختص دماغ‏ است. سودا و فضول دماغي و رطوبات مُرخي را تنقيه مى‏نمايد و مانع عفونات و انصباب نوازل به اعصاب است.

پسته: جهت تقويت ذهن و حفظ دماغ و سرفه و قلب مفید است.

بادیان: مفتح سدد مجارى سينه و مقوى باصره و معده و محلل رياح و اخلاط غليظ و مجفف قوى و جهت بدرقه قوت ادويه و ايصال آن‌ها به اطراف بدن‏ مفید است.

اجزاء فراورده: آمله، تخم گشنیز، بادام، اسطوخودوس، پسته، بادیان

نحوه اثر دارو از دید طب سنتی: قابض، مفتح سدد، مقوی قلب و دماغ و معده، مجفف، محلل، باعث ذکاء و حدت ذهن،‌ دافع سودا از بدن

مزاج کلی دارو: گرم و خشک

منع مصرف: در کودکان زیر 5 سال، نزله‌هاي گرم، آریتمی‌های قلبی، درماتیت آلرژیک، و مبتلایان به آسم آلرژیک تجویز نشود. در صورت تجویز، همراه با پودر زکام داده شود.‏ در افراد مبتلا به خونریزی شدید (گوارشی یا رحمی) احتیاط شود.

عوارض جانبی: همانطور که ذکر شد پودر نزله سرد برای رقیق کردن اخلاط مجتمع در سر تجویز می‌شود و این امر با کمک گرم کردن اخلاط صورت می‌گیرد. خلط رقیق و گرم ایجاد شده ممکن است باعث حالاتی چون سرفه خشک، خارش گلو و بینی، سوزش چشم و بینی، تنگی نفس، آبریزش از بینی و اشکریزی شود. در این صورت باید دارو قطع شود و از داروهای تعدیل کننده حرارت مانند پودر زکام استفاده شود. برای جلوگیری از ایجاد این عارضه می‌توان در افراد مستعد از ابتدا پودر زکام را به همراه پودر نزله سرد تجویز کرد. توجه به این نکته هم لازم است که در زمان تجویز این دارو، از مسهلات فضولات دماغی نیز استفاده شود.   

دستور مصرف: در زمان اذان ظهر و اذان مغرب یک قاشق مرباخوری از دارو را در یک لیوان شیر یا آب ریخته میل کنند.

تداخلات دارویی: گزارشی موجود نیست.

مصرف در حاملگی و شیردهی: در بارداری و شیردهی تنها تحت نظر پزشک مصرف شود.

نکات قابل توصیه: در جای خشک و خنک نگه­داری شود چون گرمای محیط پس از مدتی باعث تکرج و خراب شدن پسته و بادام موجود در دارو می‌شود.

منابع:

عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
ابن سینا، قانون فی الطب، جلد 1، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
عقیلی خراسانی، خلاصه الحکمه، جلد2، قم: اسماعيليان، چاپ: اول، 1385

پودر زکام گرم

شکل دارویی: پودر جوشانده

موارد مصرف: نافع برای نزله‌های گرم؛ حساسیت‌های تنفسی و پوستی؛ تعدیل کننده داروهای گرم؛ التهابات اطراف لب، بینی، حنجره و دهان

توضیحات: نزله گرم و رقیق می‌تواند باعث بروز برخی از بیماری‌های آلرژیک شود. برای مثال، علایمی که در ابتدای سرماخوردگی دیده می‌شوند (مانند تب، احساس حرارت در سر و صورت، آبریزش بینی، اشک‌ریزش، سوزش و خارش حلق و بینی)، حساسیت‌های تنفسی (مانند آلرژی فصلی، و آسم آلرژیک)، و حساسیت‌های پوستی (مانند کهیر، اگزما، خارش پوستی، و بثورات سرخ رنگ) همه از نزله گرم و رقیق نشأت می‌گیرند. بنابراین، داروهایی که دارای خاصیت تبرید و تغلیظ ملایم ترشحات دماغ هستند می‌توانند در برطرف کردن بیماری‌های ناشی از این ترشحات، مفید و مؤثر باشند. این خواص در تمام اجزای پودر زکام دیده می‌شود.

اجزاء فراورده: عنّاب، سپستان، تاجريزي، به‌دانه، گل بنفشه، نيلوفر آبي، خبازي، شاه‌تره، ریشه كاسني

نحوه اثر دارو از دید طب سنتی: مبرد، مسکن التهاب، رافع خشونت سینه و حلق، غلیظ کننده نزله حار

مزاج کلی دارو: معتدل مایل به سردی و تری

منع مصرف: منع مصرف خاصی ندارد.

عوارض جانبی: عارضه جانبی خاصی گزارش نشده است. گاهی لینت مزاج خفیفی رخ می‌دهد.

دستور مصرف: براي هر بار مصرف (هر 8 تا 12 ساعت) یک کیسه از پودر را در يك‌ونيم ليوان آب به مدت 10 دقيقه با حرارت ملايم بجوشانند تا یک لیوان باقی بماند. جوشانده را صاف کرده و تا گرم است ميل كنند.

تداخلات دارویی: تداخل دارویی گزارش نشده است.

مصرف در حاملگی و شیردهی: تاکنون از مصرف این دارو در زمان بارداری و شیردهی عوارضی گزارش نشده است.

نکات قابل توصیه: در صورت مصرف طولانی مدت، ممکن است منجر به خواب آلودگی خفیف شود. در زمان تجویز پودر زکام اگر همراه علایم حار موجود، بیمار دچار خارش گلو، سعال یابس و صورت برافروخته باشد پودر نزله گرم را هم همزمان می‌توان تجویز کرد. در صورت نیاز به دفع ماده به صورت اسهال پس از صاف کردن جوشانده می‌توان فلوس خيارشنبر5 گرم، شيرخشت، و ترنجبين، از هر کدام 5/2 گرم در آن حل نموده، صاف كرده، و روغن بادام شیرین یک قاشق غذاخوری در آن ریخته ميل نمايند.

منابع:

عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
ابن سینا، قانون فی الطب، جلد 1، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
عقیلی خراسانی، خلاصه الحکمه، جلد2، قم: اسماعيليان، چاپ: اول، 1385

پودر دیابت

شکل دارویی: جوشانده
 
موارد مصرف: نافع در دیابت نوع اول و دوم، و دیابت بارداری
 
توضیحات: این داروی مرکب، به صورت طبیخ یا جوشانده مورد استفاده قرار می‌گیرد. مطبوخ یا طبیخ ملایم‌تر و سبک‌تر از سایر اشکال دارویی (مانند حب‌ و معجون)‌ و درجه گرمی و خشکی آن کمتر است. مطبوخ در اعماق بدن به زودی نفوذ می‌کند و اعضا هم آن را به خوبی جذب می‌نمایند.
گزنه، ملطف اخلاط لزجه و جاذب و محلل اورام صلبه و مبهی و منقی معده و مفتح سده جگر و سپرز است. 
درمنه، مفتح سدد و قاطع بلغم و محلل رياح و مسهل اخلاط فاسده و مدر فضلات است. 
حلبه، منضج و مليّن و محلّل و مبهى و مقوّى ريه و دارای رطوبت فضليه می‌باشد. 
کلپوره، مفتح و مقطع اخلاط غليظه و ملطف و مسخن بدن‏ است و جهت امراض طحال مفید است.
باباآدم (لوف)، ملطف و مخرج و مقطع اخلاط غليظه لزجه و مفتح سدد و به غايت جالی است. 
تخم گشنیز، مفرح و مقوى دماغ و قلب و مانع صعود ابخره به دماغ و مقوى معده می‌باشد.
در مجموع، این گیاهان می‌توانند عامل ایجاد بیماری دیابت را که معمولا رطوبتی غلیظ و لزج است با قوه تلطیف و تحلیل و تقطیع، به قطعات ریزتر تبدیل کرده و غلظت آن را از بین برده و با قوه مسهله و تفتیح سده‌ها، آن را از بدن دفع کنند. 
 
اجزاء فراورده: برگ گزنه، تخم شنبلیله، کلپوره، درمنه، ریشه باباآدم، تخم گشنیز
 
نحوه اثر دارو از دید طب سنتی: ملطف اخلاط لزج،‌ محلل، جاذب، مفتح سده، منضج،‌ ملین، قاطع بلغم
 
مزاج کلی دارو: گرم و خشک
 
منع مصرف: احتمال ایجاد آلرژی پس از مصرف این دارو وجود دارد و مبتلایان به آلرژی باید دارو را با احتیاط مصرف کنند یا همراه با دارویی مصرف کنند که احتمال آلرژی را کاهش دهد (مانند عرق کاسنی-شاهتره). به دلیل وجود گزنه، در احتباس ادرار ناشی از کاهش عملکرد قلب یا کلیه ممنوع است. 
به دلیل وجود باباآدم و گزنه در افراد دچار افت شدید فشارخون احتیاط شود.
 
عوارض جانبی: می‌تواند در بعضی افراد باعث بروز نفخ، اسهال، و دل درد شود که در این صورت بهتر است دارو را از مقدار کم شروع کنند و به تدریج دوز دارو را بالا ببرند تا بدن به آن عادت کند. 
 
دستور مصرف: براي هر بار مصرف (روزها نيم‌ساعت پيش از صبحانه، و شب‌ها پيش از خواب)، يك قاشق غذاخوري (یا یک کیسه) از پودر را در يك‌ونيم ليوان آب به مدت 10 دقيقه با حرارت ملايم بجوشانند تا يك ليوان از آن باقي بماند. سپس، دارو را صاف كرده و تا گرم است ميل كنند.
 
تداخلات دارویی: مصرف همزمان پودر دیابت با داروهای کاهنده قندخون ممکن است باعث تشدید اثر داروهای شیمیایی در کاهش قند شود و بهتر است برای جلوگیری از افت قند، قند خون را به طور دقیق کنترل کنند. مصرف مکمل آهن باید 1 تا 2 ساعت با این دارو فاصله داشته باشد.
به دلیل وجود شنبلیله در ترکیب دارو ممکن است با داروهای ضد انعقادی، درمان‌های هورمونی یا داروهای اعصاب از نوع مهار کننده منوآمینواکسیداز تداخل داشته باشد. 
 
مصرف در حاملگی و شیردهی: در بارداری و شیردهی تنها تحت نظر پزشک مصرف شود.
 
نکات قابل توصیه: از آنجایی که بیشتر بیماران مصرف کننده این دارو تحت درمان با داروهای شیمیایی کاهنده قند خون هستند مصرف پودر دیابت باید با کنترل دقیق قند خون انجام پذیرد و در صورت افت قند مکرر با پزشک معالج مشاوره شود. اگر مصرف این دارو پیش از درمان شیمیایی آغاز شود، با 3 ماه مصرف، امکان درمان اساسی دیابت وجود دارد. در زمان استفاده از دارو، مصرف هر نوع داروي شيميايي باید با اجازه پزشك باشد. پس از مصرف دارو، در تعداد کمی از بیماران ممكن است در بيست روز نخست، قند خون ناشتای بیمار افزايش پيدا كند. در صورتي كه حال عمومي بيمار بهتر شده باشد، بايد مصرف دارو را ادامه داد. بعد از 45 روز دوباره میزان قند خون كاهش پيدا خواهد کرد. بهتر است در زمان استفاده از اين دارو از كپسول ديابت نيز استفاده شود. در صورتي كه ديابت ناشی از عوارض نفساني باشد، بهتر است دارو با منضج سودا همراه شود. لازم به ذکر است که دارو در صورتی مؤثر خواهد بود که پرهیزات غذایی (مانند انواع شیرینی‌جات طبیعی و مصنوعی غیر از توت خشک) به خوبی رعایت شود و بیمار از استرس و تنش‌های عصبی دوری کرده و به میزان کافی تحرک و ورزش داشته باشد.  
 
منابع:
1- عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
2- ابن سینا، قانون فی الطب، جلد 1، بیروت: انتشارات العلامی، 2005 
3- عقیلی خراسانی، خلاصه الحکمه، جلد2، قم: اسماعيليان، چاپ: اول، 1385

پودر مدر

شکل دارویی: جوشانده

موارد مصرف: دافع سنگ‌هاي كليه و مثانه و رطوبات زائد بدن؛ نافع براي فشار خون ناشی از امتلاء؛ رافع ورم پروستات

توضیحات:

کاکل ذرت: ادرار روزانه را به مقدار زيادى افزايش مى‏دهد و رسوبات ادرارى را از هر نوع كه باشد رفع مى‏كند.

دم گیلاس: مصرف دم‏كرده آن حجم ادرار را زياد مى‏نمايد در حالى كه مواد اسيدى آن را كم مى‏كند.

هسته آلبالو: دانه آن را چون شيره گرفته با یک دهم آن رازيانه بنوشند جهت تفتيت سنگ كلیه و مثانه و قرحه مجارى بول و ادرار حيض بي‌عديل است‏.

خارخسک: جالى و مدر بول و مسكن درد مثانه و مفتت حصات كلیه و مثانه است.

رازیانه: مفتح سدد مجارى سينه و كبد و طحال و كلیه و مثانه و مسكن اوجاع آن‌ها كه از برودت باشد و محلل رياح و اخلاط غليظ و مدر بول است‏.

گزنه: ملطف اخلاط لزج و جاذب و محلل اورام صلب و مدر بول و مبهي و مفتح سده جگر و سپرز است.

تاجریزی: آشاميدن آن مدر بول و مفتت حصات کلیه و مثانه و مبرد است.

کاکنج: جهت اخراج صفرا از راه ادرار و ادرار بول و دفع امراض كلیه و مثانه و قرحه آن مفید و مصلح حال جگر است.

در مجموع این ترکیب علاوه بر خاصیت ادرار آوری می‌تواند به شکستن سنگ کلیه و مثانه کمک کند و سوزش و زخم‌های مجاری ادراری را التیام بخشد.

اجزاء فراورده: کاکل ذرت، دم گیلاس، هسته آلبالو، خارخسک، رازیانه، برگ و ریشه گزنه، تاجریزی، کاکنج

نحوه اثر دارو از دید طب سنتی: مدرّ بول،‌ مفتح، مسکن درد مثانه،‌ مفتت سنگ، مجفف، قابض،‌ ملطف اخلاط لزج

مزاج کلی دارو: گرم و خشک

منع مصرف: در خونریزی شدید و زخم‌های گوارشی ممنوع است.

مشورت با پزشک قبل از مصرف دارو به ویژه در موارد وجود خون در ادرار یا احتباس حاد ادرار یا احتباس ادرار ناشی از کاهش عملکرد قلب یا کلیه و هیدرونفروز حالب‌ها ضروری است.

عوارض جانبی: می‌تواند در بعضی افراد باعث بروز نفخ و دل درد شود که در این صورت بهتر است دارو را از مقدار کم شروع کنند و به تدریج دوز دارو را بالا ببرند تا بدن به آن عادت کند.

ممکن است باعث واکنش حساسیتی، درماتیت، و حساسیت نسبت به نور شود. یبوست نیز می‌تواند از عوارض دارو باشد.

دستور مصرف: براي هر بار مصرف (روزها نيم‌ساعت پيش از صبحانه، و شب‌ها پيش از خواب)، يك قاشق غذاخوري (یا یک کیسه) از پودر را در يك‌ونيم ليوان آب به مدت 10 دقيقه با حرارت ملايم بجوشانند تا يك ليوان از آن باقي بماند. سپس، دارو را صاف كرده و تا گرم است ميل كنند.

تداخلات دارویی: افراد مصرف کننده داروهای کاهنده قند و فشارخون، پودر مدر را با فاصله از داروهای شیمیایی مصرف کنند.

مصرف در حاملگی و شیردهی: در بارداری ممنوع است. در شیردهی تنها تحت نظر پزشک مصرف شود.

نکات قابل توصیه: جهت دفع سنگ كليه و مثانه، در صورت تجويز پودر مفتت و كپسول مفتت، لازم است روز نخست از پودر مدرّ و روز بعد از پودر مفتت و كپسول آن استفاده شود.

در بيماران ديابتي و زنان باردار و در صورت وجود سنگ در حالب يا مجراي آلت و بروز حبس بول، دارو با نظر پزشك معالج و با احتياط مصرف شود. مصرف بيش از 3 ماه این دارو تنها به دستور پزشک، مجاز است.

منابع:

عقیلی خراسانی، مخزن الادویه، تهران: انتشارات باورداران، 2001
ابن سینا، قانون فی الطب، جلد 1، بیروت: انتشارات العلامی، 2005
عقیلی خراسانی، خلاصه الحکمه، جلد2، قم: اسماعيليان، چاپ: اول، 1385
مصطفى نورانى. دائرة المعارف بزرگ طب اسلامى. قم: فخر دين، 1388.

پودر ضماد کمر

خواص دارو: نافع در کمر دردهای عضوی (نه مشارکی)؛ محلّل رطوبات کمر؛ نافع در گرفتگی اعضا.

اجزای دارو: وشاء، مرمکی، کرفس، زیره سیاه

زمان، مقدار، و روش مصرف: پنجاه گرم از پودر را با گلاب مخلوط کرده به آرامی حرارت دهند تا حالت خمیری پیدا کند. خمیر حاصل را روی پارچه‌ای پهن کرده روی کمر ببندند و بعد از 24 ساعت باز کنند.

ملاحظات مصرف: بیمار در موارد نادر، دچار کهیر یا خارش می‌شود. در این صورت، موضع باید با سرکه و گلاب شسته شود.

آبزن چهارگل

خواص دارو: نافع در درد قاعدگی؛ رفع التهاب، خارش و عفونت واژینال.

اجزای دارو: گل بابونه، گل خطمی، گل پنیرک، گل سرخ.

‏زمان، مقدار، و روش مصرف: چهار قاشق غذا خوری پودر را در چهار لیوان آب جوشانده و صاف کنید سپس به همراه مقداری آب گرم در یک طشت بریزید و به مدت 10 دقیقه در آن بنشینید و تا دو هفته هر روز تکرار کنید.

ملاحظات مصرف: از مایع جوشانده شده فقط یکبار می‌شود استفاده کرد. از این آبزن در ایام قاعدگی استفاده نشود.